//
you're reading...
góp nhặt cát đá, Văn Hóa Nghệ Thuật

Văn chương nước ngoài ở Hoa Kỳ: Không bán được bao nhiêu!

 

(Bài viết của Trần Doãn Nho/nhật báo Người Việt)

 

Có bao nhiêu tác phẩm văn chương Việt Nam được dịch sang tiếng Anh, được một nhà xuất bản Hoa Kỳ xuất bản và bày bán trong các tiệm sách ở Hoa Kỳ? Câu trả lời là: Rất hiếm hoi! Một số các tác giả Việt Nam có sách bày bán, phần lớn, là do họ viết thẳng bằng tiếng Anh hay tự dịch và tự xuất bản.

Còn văn chương các nước khác thì sao? Có khá hơn nhiều, nhưng nói chung, không có gì khả quan lắm.

Trong bài viết “Why Americans Don’t Read Foreign Fiction?” (4 Tháng Hai, 2015), Bill Morris tỏ ra hết sức thất vọng khi nghe nhà văn Pháp Patrick Modiano đoạt giải Nobel Văn Chương năm 2014 mà chẳng mấy người Mỹ, kể cả giới nhà văn, biết ông là ai.

Modiano từng được nhà xuất bản uy tín Mỹ, Knopf, cho dịch và xuất bản từ năm 1968, cho đến lúc đó, vẫn không bán được bao nhiêu.

 

6

 

Cũng thế, trước đây, khi nhà văn Hungary Imre Kertesz đoạt giải Nobel Văn Chương năm 2002, rất nhiều người Mỹ chẳng biết ông là ai, mặc dầu ông từng có hai tác phẩm được dịch ra tiếng Anh từ trước. Tác phẩm hay nhất, “Fateless,” do Northwestern University Press xuất bản, chỉ bán được có 3,500 cuốn. Sau khi giải Nobel được công bố, nhà xuất bản bèn nhanh nhảu in thêm và cuối cùng bán được thêm 40,000 ấn bản. Quả là một con số kỳ diệu đối với một nhà văn nước ngoài.

Ðiều này ngược hẳn với tình hình ở những nước khác, kể cả ở Âu Châu. Ở Đức, Pháp hay ở Ý, các tác phẩm dịch từ các tác giả Hoa Kỳ luôn luôn cao hơn nhiều so với các tác phẩm được dịch từ tiếng Đức, Pháp hay Ý sang tiếng Anh. Năm 2002 chẳng hạn, theo một thống kê, các nhà xuất bản Ðức mua bản quyền dịch thuật của 3,782 tác phẩm của Hoa Kỳ trong khi Hoa Kỳ chỉ mua có 150 tác phẩm Ðức.

“Three Percent,” thuộc Đại Học Rochester Hoa Kỳ, một cơ quan chuyên khảo sát tình trạng dịch văn ở Hoa Kỳ từ năm 2008, cho biết chỉ có chừng 3% sách mọi loại thuộc mọi ngôn ngữ trên thế giới được dịch và bày bán ở Hoa Kỳ. Trong số đó, chỉ có 0.7% là các tác phẩm văn chương (thơ và truyện) mà hầu hết đều từ các nước Âu Châu như Pháp, Đức, Ý hay Tây Ban Nha, thỉnh thoảng có thêm Nhật. Nhà văn, nhà phê bình cũng như nhà xuất bản Hoa Kỳ từ lâu vẫn than phiền về sự khó khăn khi lôi cuốn độc giả Hoa Kỳ quan tâm đến văn chương nước ngoài qua các dịch phẩm.

Các nhà xuất bản thường quy trách nhiệm cho độc giả Mỹ. Nhưng trong thực tế, chính các nhà xuất bản cũng không mấy nhiệt tình trong việc in ấn dịch phẩm, nhất là dịch phẩm văn chương.

Bà Donna Shear, giám đốc nhà xuất bản Northwestern University Press, cho biết: “Chúng tôi vẫn được xem như là cơ sở xuất bản đại học hàng đầu xuất bản các dịch phẩm văn chương, nhưng chúng tôi quyết định chỉ tiến hành một phần nhỏ của chương trình vì điều đó không thực hiện được. Chi phí đã tốn kém, lại bán chẳng được là bao.” Đó là xu hướng chung, không chỉ ở các cơ sở xuất bản đại học, mà ở toàn ngành xuất bản Hoa Kỳ.

Tại sao? Theo những nhà nghiên cứu, có nhiều lý do.

-Trước hết, người Mỹ nói chung, xuất phát từ “xu hướng hướng Anh” (anglocentrism), xem tiếng Anh là nhất. Esther Allen – dịch giả đồng thời cũng là nữ chủ tịch của Ủy Ban Phiên Dịch Hội Văn Bút (PEN) – phát biểu: “Vì tiếng Anh là thứ ngôn ngữ chung (lingua franca), dịch một tác phẩm ra tiếng Anh sẽ đặt nó vào trong vị trí có thể được dịch ra nhiều ngôn ngữ khác.”

Điều đó, theo bà, “Là một nghịch lý lớn của đời sống Mỹ. Một mặt chúng tôi cảm thấy chúng tôi rất là quốc tế, với các tiệm ăn Mexico và những tài xế tắc xi nói tiếng Swahili, và cảm thấy rằng chúng tôi đang cư ngụ ở trong một vũ trụ đa văn hóa vô cùng thú vị, nhưng mặt khác, rốt cuộc thì hóa ra chúng tôi vẫn rất là Mỹ ở nhiều cách khác nhau.” Nghĩa là bảo thủ, cô lập và chẳng quốc tế tí nào!

Tất nhiên, vẫn có một số nhà xuất bản như Random House, Alfred A. Knopf, hay Farrar, Straus & Giroux, thỉnh thoảng tìm kiếm tác phẩm của những nhà văn nước ngoài để dịch và xuất bản, nhưng hầu hết những nhà xuất bản nổi tiếng khác thường làm lơ.

Jill Schoolman, người sáng lập của một nhà xuất bản không vụ lợi, Archiperlago Books – vốn chuyên tâm xuất bản các dịch phẩm – cho biết: “Trong những năm thập niên 1940 và 1950, loại sách Pantheon Books đã tạo nên sự phấn khích cho toàn thế giới. Sau đó là New Directions, rồi Knopf and Grove tiếp tay. Nhiều nhà xuất bản lớn và các cơ sở xuất bản đại học tiếp tục để cửa mở đón nhận văn chương quốc tế cho đến những năm thập niên 1970. Bây giờ thì các cánh cửa đã đóng lại. Tôi cho rằng các tổ hợp xuất bản phần nào chịu trách nhiệm về việc nuôi dưỡng tinh thần văn hóa hướng-chủng (ethnocentric culture) khiến càng lúc càng xa dần với phần còn lại của thế giới.”

Qua các cuộc phỏng vấn, các nhà xuất bản nêu ra nhiều lý do khiến cho họ càng ngày càng không thích xuất bản tác phẩm do những nhà văn không phải Mỹ (non-American writers) viết. Yếu tố chính là do tình trạng tập trung quyền sở hữu trong kỹ nghệ xuất bản đưa đến chỗ hiện nay hầu như toàn bộ ngành xuất bản Hoa Kỳ nằm trong tay một nhúm người. Họ có xu hướng tăng cường tối đa lợi nhuận, nhắm đến những cái lớn mà quên đi mất các tác giả còn ít nổi tiếng trong các xứ khác.

-Lý do thứ hai là các nhà xuất bản không có đủ dịch giả. Tình trạng này có lẽ vì người Mỹ nói chung không “thèm” học thêm một ngoại ngữ nào. Chỉ cần tiếng Anh là đủ, vì cả thế giới ở đâu người ta cũng phải học tiếng Anh. Mặt khác, họ lại không muốn thuê người nước khác dịch, vừa không tin tưởng đã thế, giá dịch thuật lại cao.

Ngoài ra, theo Laurie Brown, phó giám đốc tiếp thị và buôn bán của nhà xuất bản Harcourt Trade Publishers, nhiều tác phẩm văn chương ngoại quốc (khi dịch) không mang ngữ cảnh Mỹ bởi vì thường chúng nặng về triết lý và suy tư hơn là các hành động trực tiếp. Người Mỹ có xu hướng muốn cái gì thỏa mãn trực tiếp, ngay lập tức. “Chúng tôi tìm câu chuyện hơn là tìm câu chuyện trong câu chuyện. Chúng tôi thích đọc ngay những hàng chữ hơn là đọc dưới những dòng chữ” (We’d rather read lines than read between lines).

-Mặt khác, các nhà xuất bản lại đối diện với sự mất cân bằng ngày càng gia tăng giữa Hoa Kỳ và phần còn lại trên thế giới. “Nước Mỹ quá lớn và có quá nhiều nhà văn xuất bản sách ở đây hơn bất cứ nơi nào khác trên thế giới,” Deborah Treisman – giám đốc biên tập của tờ The New Yorker, người vốn dành rất nhiều nỗ lực để xuất bản những tác phẩm không do người Mỹ viết – nhận xét. Theo bà, phải tom góp hết cả Châu Âu lại thành một đơn vị mới có thể sánh được với Hoa Kỳ.

-Và lý do cuối cùng, rất quan trọng, là lợi nhuận. Văn chương dịch không dễ gì bán, phần thì vì chúng phải cạnh tranh rất gay gắt với quá nhiều sản phẩm văn chương hợp với thị hiếu Mỹ, phần khác là vì kỹ nghệ xuất bản ở đây rất sợ dịch phẩm, nên chẳng hề làm gì để cải tiến nó.

Rốt cuộc, cách duy nhất để nhà văn nước ngoài tìm được độc giả ở Mỹ là phải đoạt được một giải văn chương quốc tế uy tín nào đó, Nobel chẳng hạn. Thật mỉa mai! Vì con số chỉ đếm được trên đầu ngón tay.

Người ta ghi nhận Gabriel Garcia Marquez (Colombia, Nobel 1982) hay Gunter Grass (Đức, Nobel 1999) là hai tác giả có sách tương đối bán được ở Hoa Kỳ; tác phẩm dịch của họ đều phổ biến ngay trước khi đoạt giải Nobel.

Kế đó là Patrick Modiano (Nobel 2014) và Imre Kertesz (2002) như đã đề cập ở trên. Một vài nhà văn khác như Naguib Mahfouz (Ai Cập, Nobel 1988) hay Jose Saramago (Bồ Ðào Nha, Nobel 1998) chỉ có được độc giả ở Mỹ sau khi họ đoạt giải Nobel.

———
Tài liệu:
-“Do You Have to Win A Nobel Prize to be Translated?,” Vauhini Vara.
-“Translation in the English-Speaking World,” Margo Fitzpatrick.
-“Why Americans Don’t Read Foreign Fiction?,” Bill Morris.
-“The Translation Gap: Why More Foreign Writers Aren’t Published in America,” Emily Williams.

 

 

Advertisements

Thảo luận

One thought on “Văn chương nước ngoài ở Hoa Kỳ: Không bán được bao nhiêu!

  1. Có lẽ nên kể Haruki Murakami trong danh sách tác giả được dịch và bán được ở Hoa Kỳ nữa chứ nhỉ?

    Số lượt thích

    Posted by Bà Tám | Tháng Mười 16, 2017, 2:11 sáng

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: