//
you're reading...
Phong Tục Tập Quán, Triệu Phong, Về Huế, về Lịch Sử, về Quê Hương

Lễ cưới công chúa đời Nguyễn

 

 

Triệu Phong biên soạn

Tài liệu của Sogny (Bulletin des Amis du Vieux Hué số 3 năm 1934), của Bửu Kế (Bách Khoa số 142 năm 1962) và Nam Phong số 69 năm 1929

 

Con gái nhà thường dân khi lấy chồng gọi là xuất giá, các công chúa lấy chồng gọi là hạ giá (vua là nguyên thủ trong nước, gả chồng cho con gái, nhà chồng thuộc hàng tôi con nên gọi là hạ giá).

Con rể vua gọi là Phò Mã (chức quan cưỡi ngựa theo hầu bên xe vua. Người lấy công chúa được phong Phò Mã Đô Úy, hàm chánh tam phẩm).

Khi công chúa được 16 tuổi, vua sai bộ Lại bộ Binh lập danh sách những con cháu và chắt các công thần hàng nhất, nhị phẩm, từ 16 tuổi trở lên, không tàn tật, thông minh, đẹp đẽ. Lại cử một hoàng thân làm chủ hôn (thay vua làm lễ cưới) và một đại thần làm chiếu liệu (đứng lo liệu công việc lễ cưới.) Cả hai đều tuổi tác đạo mạo, phu phụ song toàn, con cháu đông đúc. Các vị chủ hôn, chiếu liệu căn cứ trên phiến tấu kê danh sách của bộ Lại bộ Binh, chọn lấy 5 người hợp tuổi vừa đôi với công chúa. Theo tục lệ “gái hơn hai, trai hơn một” cô dâu phải hơn chú rể hai tuổi, hoặc chú rể hơn cô dâu một tuổi mới tốt.

Trong 5 người ấy vua lựa chọn lấy một. Vị chủ hôn thông báo cho đương sự biết. Phò mã tương lai được cấp 3 nghìn quan tiền để mua hoặc xây một căn nhà gọi là phủ đệ và ba nghìn quan tiền sắm sửa đồ dùng:

  • một bộ triều phục của phò mã
  • một cái mũ ngũ phượng (đính 5 con phượng bằng vàng)
  • một đôi hoa tai vàng
  • một cái gương lồng khung nạm vàng và khảm đồi mồi
  • một bình phóng (ống nhổ nước trầu) bằng vàng
  • một chiếc thuyền bồng (Ngày xưa vua đi đâu, thường đi thuyền nhiều hơn đi bộ, các quan theo hầu cũng đi thuyền, cho nên người bấy giờ cần sửa sang cái thuyền của mình cho đẹp đẽ cũng như ngôi nhà)
  • hài, dép, giường, tủ, bàn, ghế, mâm, nồi, bát dĩa …

Phò mã được cấp 50 người lính hầu dưới quyền chỉ huy của viên xuất đội hàm thất phẩm.

Bộ Lễ định ngày cử sứ giả báo tin chính thức cho gia đình phò mã. Phò mã bày hương án ở giữa nhà, đốt đỉnh trầm để tiếp đón. Sứ giả mặc triều phục, ngồi võng, hai bên lính hầu che lọng, có cờ quạt và phường nhạc rước đến nhà phò mã, sứ giả đứng bên trái quay mặt vào hương án. Gia đình phò mã đứng bên phải.

Sứ giả lớn tiếng nói: “Hoàng đế truyền chỉ gả công chúa mỗ cho phò mã mỗ, là con trai ông mỗ và bà mỗ, đến ngày này tháng này cử hành hôn lễ … ”

Cách mấy ngày, Hữu tỵ thiết thường triều ở điện Cần Chánh, các quan vào lạy mừng. Thân phụ phò mã mặc triều phục cùng những người đàn ông trong họ mặc áo xanh quần điều vào chầu, lạy tạ ơn vua 5 lạy. Đồng thời thân mẫu phò mã cùng quyến thuộc đàn bà vào cung lạy tạ hoàng hậu và hoàng thái hậu.

Sau đó nhà trai tiếp xúc với chủ hôn để biết ngày giờ cử hành hôn lễ. Vị chủ hôn ghi tuổi và giờ sinh tháng đẻ của hai người, thỉnh cầu bộ Lễ tư sang Khâm thiên giám chọn 3 ngày tốt tâu lên vua quyết định và cho dựng rạp trong Tôn Nhân Phủ.

Công chúa trước ngày cưới không được biết mặt chồng, nhưng cũng sai thể nữ dò hỏi về tính hạnh cùng vẻ người phò mã và hôm đầu tiên phò mã vào hầu vua, thì công chúa nấp sau mành nhìn trộm.

Lễ cưới gồm có 6 lễ, cứ 2 lễ cử hành một ngày, tất cả là 3 ngày cách quãng nhau.

Ngày thứ nhất:

  1. Lễ Nạp Thái: Gia đình phò mã đưa lễ vật vào cung. Lễ vật gồm 1 trâu, 1 lợn, 2 mâm trầu cau, 2 vò rượu, 2 cây gấm, 10 tấm lụa, 4 thỏi vàng, 1 đôi bông vàng, 1 trâm vàng, 2 chuỗi ngọc và 16 thỏi bạc (theo Dụ năm Gia Long thứ 7 – 1808). Vị chủ hôn bầy lễ vật gấm, lụa, rượu, trầu, cau, trâu, lợn lên bàn thờ, còn vàng bạc và nữ trang chuyển giao cho công chúa. Chủ hôn đến trước bàn thờ quỳ khấn lạy 5 lạy, rồi cha mẹ và phò mã vào lạy 5 lạy. Lạy xong cha mẹ phò mã vái chủ hôn 5 vái. Chủ hôn làm tiệc khoản đãi nhà trai.
  2. Lễ Vấn Danh: Lễ vật có hai con trâu, 2 lợn và 2 vò rượu.

Ngày thứ hai:

  1. Lễ Nạp Trưng: Lễ vật gồm 2 trâu, 2 bò, 2 lợn, 1 mâm trầu cau, 2 vò rượu, 2 tấm lụa hoa, 20 tấm lụa trơn, 6 thỏi vàng, 20 thỏi bạc (theo Dụ năm Gia Long thứ 7 – 1808).
  2. Lễ Nạp Cát: Lễ vật có 2 con bò, 2 trâu, 2 lợn, 2 vò rượu.

Sau các lễ trên, vua sai đại thần đem lễ vật đi lễ các lăng, miếu, cáo việc công chúa hạ giá. Gia đình phò mã cũng lễ tiên tổ để cáo việc cưới công chúa. Trước hôm thân nghinh 3 ngày, các bà mệnh phụ cùng nữ quan dẫn công chúa vào lạy các miếu, đoạn vào cung lạy hoàng hậu và hoàng thái hậu. Trước 2 ngày, vua sai quan khâm mạng tới thăm phủ đệ phò mã, rồi cho đem giường thất bảo, màn bát tiên và văn phòng tứ hựu đến bầy.

Ngày thứ ba:

  1. Lễ Điện Nhạn: Lễ vật gồm 1 hộp chỉ ngũ sắc, 100 đồng tiền các đời vua đúc khác nhau, 2 con ngỗng trắng nhốt trong 2 cái lồng điều có dây đỏ buộc liền với nhau, 2 vò rượu, 2 mâm trầu cau. Hộp chỉ ngũ sắc và 100 đồng tiền tượng trưng cho sự giầu sang thịnh vượng, con đàn cháu đống. Hai con ngỗng trắng thay cho cặp chim nhạn là vật có nghĩa, không kết đôi hai lần và khi bay khi đậu biết theo hàng lối thứ tự.
  2. Lễ Thân Nghinh: hai ông bà chiếu liệu đến phủ đệ phò mã, tự tay sắp đặt giường nằm và giải chiếu cho đôi vợ chồng mới, vì công việc thiêng liêng này không thể giao cho người khác làm thay. Vị chủ hôn lựa 12 ông hoàng thân, 2 phò mã, 2 viên quan văn, 2 quan võ, cùng phu nhân những người kể trên, tề chỉnh võng lọng đợi dẫn dâu. Binh bộ phái 300 lính nhung phục cầm cờ quạt nghi trượng cùng bát âm ứng trực trước cửa cung.

Phò mã đội mũ cầu vàng, phía trước đính một bông hoa bằng vàng, hai cánh chuồn bằng thau bọc vàng; mặc áo mãng bào mầu lục, đính bố tử đỏ, thêu đám mây chim hạc; xiêm bằng đoạn màu đỏ nhạt; thắt đai màu hồng vào cửa Hữu Đoan, đến trước ngai lạy 5 lạy dâng lễ vật xin đón công chúa. Vua ban mấy lời giáo huấn. Thị thần dẫn phò mã ngồi chờ tại một gian phòng, bốn bên màn che sáo phủ.

Công chúa đội mũ ngũ phượng, dệt bằng lông đuôi ngựa đính 5 con phượng bằng vàng, cầu vàng giữa có bông hoa đỏ hai bên giây tua rủ đeo 120 hột trân châu, pha lê; mặc áo bào bằng đoạn bát ty màu đỏ, thêu bông hoa tròn và chim phượng, xiêm bằng đoạn bát ty màu bạch tuyết, chung quanh viền kim tuyến thêu chim phượng; đi hài màu đỏ thêu chim phượng, theo nữ quan dẫn đến hầu vua cha. Công chúa quỳ xuống nghe lời dạy bảo bổn phận làm vợ, làm dâu. Vua sai nữ quan rót rượu ban cho. Công chúa lạy 5 lạy, cáo từ vào trong cung hầu mẫu hậu. Cũng như khi hầu vua cha, công chúa quỳ nghe mẫu hậu khuyên nhủ, rồi cáo từ 5 lạy lui ra.

Kiệu hoa dừng trước cửa Tả Đoạn, chung quanh che rèm. Một lát trong cung nghe tiếng ngỗng kêu, phường bát âm nổi nhạc, công chúa bước ra. Phò mã đã chực sẵn bên kiệu, tự tay vén màn mời công chúa lên, các nữ quan cùng đỡ lên kiệu. Ra khỏi hoàng thành, phò mã mới được phép lên ngựa.

Phò mã cưỡi ngựa che 2 lọng, lính hầu bê tráp điếu đi trước dẫn đường, rồi đến 300 binh sĩ cầm cờ quạt nghi trượng và phường nhạc. Theo bên kiệu công chúa có 6 nữ và các thể nữ mặc áo mã tiên, hai cầm lồng đèn thắp nến (cái bên trái tượng trưng cho chồng, cái bên phải cho vợ, ý muốn được rực rỡ mãi mãi. Một khi ngọn nến trong lồng đèn đã thắp lên, người ta giữ gìn cẩn thận để khỏi bị tắt nửa chừng, vì cho như thế là xúi quẩy); hai cầm cành thiên tuế (tượng trưng cho sự bền bỉ lâu dài), hai ôm lồng ngỗng, bốn bưng tráp trầu và hộp hương. Mười hai hoàng thân và hai phò mã, bốn viên quan văn võ cùng các phu nhân đi võng che lọng dẫn dâu.

Đám cưới về đến phủ rước vào thẳng cửa chính, lính đặt kiệu trước thềm. Phò mã đến bên kiệu vén rèm đỡ công chúa xuống dẫn vào phòng, công chúa ngồi ghế phía Tây, phò mã ngồi ghế phía Đông. Các vị chủ hôn, chiếu liệu, mệnh quan được mời vào phòng khách ngồi theo thứ tự. Các bà mệnh phụ ngồi ở nhà trong. Nhà trai bày cỗ bàn khoản đãi, mọi người ăn uống xong từ tạ ra về.

Giữa nhà bày bàn thờ lễ tơ hồng quay mặt về phía Nam. Phò mã cùng công chúa vào lễ rồi dự lễ Hợp Cẩn. Hai người ăn chung mâm cỗ lễ Tơ Hồng và uống rượu trong 2 cái chén, làm bằng 2 nửa của cùng một quả bầu.

Hôm sau công chúa theo chồng đến ra mắt cha mẹ chồng. Công chúa đứng ở phía Tây lạy 4 lạy. Cha mẹ đứng ở phía Đông đáp lễ lại 2 vái. Ngày thứ ba, hai vợ chồng đến từ đường lễ tổ tiên. Mỗi người lạy 4 lạy 2 vái.

Ngày thứ chín, hai vợ chồng vào chầu. Phò mã được vua ban cho một bộ triều phục tam phẩm, hai áo gấm, 2 bộ yên ngựa. Phò mã lạy tạ 5 lạy. Hai vợ chồng vào cung lạy chào hoàng hậu và hoàng thái hậu.

Công chúa được cấp một khoản tiền hồi môn lớn nhỏ thay đổi tùy theo đời vua (năm Minh Mạng thứ 6 – 1825, vua ban dụ cấp cho công chúa hạ giá 5 vạn quan tiền nếu là con hoàng hậu, 3 vạn quan nếu là con phi tần. Đến năm Minh Mạng thứ 11, số tiền cấp cho công chúa con phi tần rút xuống còn 2 vạn quan). Còn chồng lĩnh chức Phò Mã Đô Úy, ngồi nhà ăn lương, những ngày lễ cùng với các quan vào chầu dự yến tiệc, hoặc theo hầu vua đi các nơi, chứ không nhận chức vụ có quyền hành. Nhưng khi công chúa mất, phò mã có thể lấy hàm tam phẩm của mình xin nhận một chức quan khác có thực quyền. Con cả của phò mã và công chúa được lĩnh chức Hiệu Úy (tùng lục phẩm). Phò mã không được phép lấy vợ lẽ và nạp nàng hầu, chỉ gặp trường hợp công chúa không có con trai mới được lấy một người vợ lẽ. Con của vợ lẽ được lĩnh chức Kiểm Hiệu (tùng thất phẩm) kém con công chúa 2 trật.

Lễ cưới công chúa qua các đời vua có thay đổi ít nhiều. Sau đời Tự Đức, hôn lễ đều cử hành tại Tôn Nhơn Phủ, là nhà thờ của họ Nguyễn Phước. Các lễ vật của phò mã càng ngày càng giảm bớt và sự lựa chọn phò mã nhiều khi cũng dễ dãi hơn trước. Như dưới đời Tự Đức, triều đình phải gả chồng cho một số đông công chúa vừa con vua Minh Mạng (vua có đến 65 công chúa), vừa con vua Thiệu Trị. Không may lại gặp luôn mấy cái đại tang nên nhiều công chúa tuy lớn tuổi mà vẫn chưa hạ giá. Con cháu các công thần sợ rủi ro lấy phải công chúa già, xấu, lại không có quyền cưới thêm vợ lẽ nàng hầu, bèn tìm cách lảng tránh, hoặc bỏ đi xa, hoặc chạy chọt xin được miễn ghi tên trong danh sách của bộ Lại, bộ Binh. Vì vậy, mỗi công chúa không sao kén đủ 5 ứng viên theo như lệ cũ. Triều đình đành phải nới rộng điều kiện tuyển chọn phò mã. Mỗi công chúa chỉ kén 2, 3 ứng viên, tuổi tác chẳng cần hợp cho lắm, và cũng không bắt buộc phải là con cháu các công thần, mà chỉ là con cháu các quan văn võ trong triều từ tam phẩm trở lên cũng được chấp nhận.

.

.

 

 

Advertisements

Thảo luận

Không có bình luận

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: