//
you're reading...
Giới thiệu sách, Thơ, Triệu Phong, Văn Hóa Nghệ Thuật

Bùi Giáng, khúc ca chung cuộc – Viên Linh

Bài viết trích từ tập sách mới xuất bản nhan đề “Lịch Sách Chân Dung Nhà Văn Việt Nam” của nhà văn, nhà thơ Viên Linh, do nhà xuất bản Khởi Hành phát hành và in lần đầu ở Hoa Kỳ năm 2017. Sách dày 452 trang, gồm 12 chương, trong đó chương một cho Tháng Giêng và chương 12 là Tháng Chạp. Theo tác giả, “các nhà văn được xếp vào chương một không phải vì họ nổi tiếng hơn các nhà văn” ở những chương kế tiếp “mà vì người viết từ lâu có chủ trương ‘chiêu niệm văn chương,'” mà “ngày tháng thiêng liêng nhất để nhắc nhở và chiêu niệm họ, và theo truyền thống nhân sinh, là ngày họ ra đi vĩnh viễn, ngày để đời sau bày tỏ lòng tưởng mộ… Lật sách vào chương nào, người đọc sẽ thấy hình ảnh, tiểu sử, nhận định các nhà văn trong chương đó những người mất vào tháng đó.” Tổng cộng có tất cả 60 tác giả. Bài nói về Bùi Giáng nằm trong chương 10, thuộc tháng mà ông mất.

Sách in đợt đầu chỉ 100 cuốn, tôi hân hạnh được tặng cuốn này, đọc trước, để giúp tác giả hiệu đính những lỗi cho đợt in kế tiếp. Xin được mạn phép tác giả trích phần này để chia sẻ với các bạn trong Nhóm.

Triệu Phong

 

***************************

(Tất cả hình trong bài này được sưu tầm từ Internet, không rõ nguồn)

 

Bùi Giáng qua nét vẽ của họa sĩ Đinh Cường.

 

 

 

Hình ảnh nào anh nhớ nhất về nhà thơ Bùi Giáng?

Câu hỏi ấy của nhà văn trẻ Hoàng Mai Đạt đặt ra cho tôi, qua điện thoại từ Đài Phát Thanh Little Saigon Radio, vào sáng ngày thứ tư 7 tháng 10.1998, khi tin Bùi Giáng mất bắt đầu loan truyền. Tin ấy chuyển đến máy fax của tôi vào lúc sáng sớm. Mấy ngày trước, tôi có gọi điện thoại nói chuyện với ông Bùi Văn Nam Sơn, người chú của thi sĩ ở Sài Gòn. Cũng số điện thoại này, tôi nói chuyện thêm với cháu Thông, nên đã biết ai tín.

Với câu hỏi trên, hình ảnh ấy hiện lên. Hình ảnh ấy in thật đậm trong lòng tôi, mặc dù tôi không nhìn thấy một lần. “Ông dẫn một đàn chó đi ngang bùng binh chợ Bến Thành, con nào cũng được chằng lại bằng dây xích, kéo theo những cái lon rỗng, kêu rổn rảng. Lúc này trên nóc chợ đã cắm cờ đỏ. Bộ đội canh gác bùng binh xô lại, dộng ông bằng báng súng. Tại vì ông mặc cái áo rằn ri của lính Việt Nam Cộng Hòa, chân còn đi giầy saut…”

Ở ngoài nước, tôi nghe tin Bùi Giáng điên. Thời gian nghe tin này cũng là thời gian tới tấp bay đến những tin khác, như nghĩa trang Mạc Đĩnh Chi đã bị san bằng, không biết có ai kịp dời đi chăng xương cốt của Đinh Hùng. Như anh Nguyễn Mạnh Côn đã chết ở Xuyên Mộc. Như anh Vũ Hoàng Chương đã không còn. Như cháu Thúy Anh của tôi đã chìm châu Đông Hải.

Như ký giả Trần Đại đã lỡ mọi bến bờ. Như Mạc Ly Châu đã dùng súng tự sát ngay hồi tháng 5.75. Không điên cũng uổng, khi có tin nhà báo Tô Yến Châu thuốc chết bày heo của anh, vì muốn ngả thịt một con, cán bộ báo phải làm đơn xin phép. Như từ Khánh Hội qua nhà bạn ở Chí Hòa ngủ một đêm, phải làm đơn có đủ ba con dấu…

Nhưng tin Bùi Giáng điên cũng không điên bằng những tin làm Bùi Giáng tỉnh. Một chú em có làm thơ ở Los Angeles nói trong quán cà phê: “Xì, Bùi Giáng là Việt Cộng. Chính tôi nhìn thấy cái giấy ông khoe chứng nhận ổng là trung tá quân đội nhân dân”… Tôi hiểu vì sao thi sĩ tôi yêu, Francois Villon, bị gọi là côn đồ ở Ba Lê. Tôi hiểu vì sao họa sĩ Gaughin, chủ soái hội họa dã thú, lột da gót chân một tên nói láo.

 

Hình chụp vào Tháng Tám 1998, hai tháng trước khi ông mất.

 

Hình ảnh nào tôi nhớ nhất về nhà thơ Bùi Giáng?

 

GIẢI TỎ CÁI ĐIÊN

Ông điên cuồng bữa hôm nay

Bởi từ vô cực ông cày bừa điên.

Con từ thục nữ thuyền quyên

Buồn vui bất chợt diện tiền giai nhân.

Cõi xa xôi?

Cõi gụi gần

Thành thân thiên hạ

Thanh tân láng giềng.

Tuyệt vời quốc sắc thuyền quyên

Mòn con mắt đợi rã riêng cánh hồng.

Bờ mây trắng cuối chơn không

Chân trời diệu hữu phiêu bồng bê tha.

Lỡ từ lạc bước bước ra

Chết từ sơ ngộ Màu Hoa Cuối Cùng.

(Bùi Giáng, 1994, Chớp Biển, tr. 145)

 

 

Cũng vẫn lại câu hỏi vào sáng ngày 7 tháng 10 hỏi tôi qua điện thoại của Đài Phát Thanh. Anh có nghĩ là nhà thơ Bùi Giáng điên không? Tôi nói với người biên tập viên trẻ: Bùi Giáng không điên.

Không hiểu tại sao tôi cứ nhớ tài tử Hoàng Vĩnh Lộc trong phim “Khi người điên biết yêu,” hơn là những vai trò đau khổ khác của anh. Có thể trí nhớ nhầm lẫn, song mưa đổ ào ạt, đất trời giận dữ, người điên gào thét hay gầm gừ, chân tay bị xiềng xích và thân thể bị giam hãm trong một chiếc lồng, hay ít ra là sau những hàng chấn song sắt. Thế thì không được, không ai giam hãm được trái tim ta. Thế thì không được, tình yêu là tài sản của thanh xuân, kẻ nào tàn phá tài sản của thanh xuân, kẻ đó phải bỏ xuống vạc dầu.

Bùi Giáng điên? Bùi Giáng có điên không? Người ta có đưa ông vào bệnh viện tâm thần, có tin như thế. Đưa vào bệnh viện tâm thần đâu phải là chứng cớ cái điên? Bệnh viện tâm thần không phải là để chữa trị cái điên, vì bệnh chứng nào là bệnh chứng điên để hòng chữa trị, trừ phi bệnh chứng ấy gây ra từ một khiếm khuyết thể xác. Những ứng xử hay từ khước ứng xử ở đời, nhìn chung như một triệu chứng bất thường, không thể chữa trị trong một bệnh viện. Bệnh viện có thể làm tê liệt đi những triệu chứng ấy, qua những trị liệu vật lý, chưa thấy từ một bệnh viện điên hớn hở ra về một kẻ bình thường.

Tôi thích bài thơ Giải Tỏ Cái Điên. Anh làm bài thơ này năm 1994. Giải tỏ cái điên bằng cách nói: Bữa nay ông điên đây. Bữa nay ông điên bởi vì xưa ông từng điên. Ông điên bữa nay như giai nhân vui bữa nọ, giai nhân vui bữa nọ vì bữa nay giai nhân buồn. Vui buồn của giai nhân cũng như khóe mắt của thuyền quyên, mà khóe mắt của thuyền quyên không phải là cái nhìn của thục nữ. Nếu cái nhìn của thục nữ là khóe mắt của thuyền quyên, thì không điên cũng uổng. Mà thục nữ vui bất chợt, thuyền quyên buồn vô chừng. Hay thục nữ vui vô chừng, mà thuyền quyên buồn bất chợt, cứ diện tiền mà nhìn, thì cứ nhìn thôi cũng điên.

 

Ông điên cuồng bữa hôm nay

Bởi từ vô cực ông cày bừa điên.

Con từ thục nữ thuyền quyên

Buồn vui bất chợt diện tiền giai nhân.

 

Sao lại Ông với Con? Sao lại giải tỏ? Giải tỏ với ai, sao lại giải tỏ với người quốc sắc? Cứ người quốc sắc thì phải thuyền quyên, mà đã thuyền quyên thì làm sao thục nữ? Mà sao lại giải tỏa với thuyền quyên nay (thục nữ xưa) về cái điên? Hiểu được Ông thì Con phải điên lắm đây con mới hiểu được.

Nhìn nhau trước mắt đã điên, thì mất nhau từ vô cực làm sao tỉnh. Ông cày bừa gì, ruộng đồng Trung Phước, mây trắng Lương Sơn? Cày bừa điên từ bờ bắc tới bờ nam, hay từ bờ hôm nay, tới bờ vô chung quay về vô thủy?

Lỡ từ lạc bước, bước ra

Nghe như tâm sự của Thúy Kiều, vào lúc đã mòn mỏi dạn dày. Ra đi khi thanh tân, xóm làng xưa chờ đợi. Ánh mắt vẫn nhìn theo, cánh hồng rã rời cùng thiên hạ cõi xa xôi, bê tha chốn phiêu bồng, tàn tạ hoa rơi vào lúc cuối, nào hay sơ ngộ đã chết rồi.

Tôi muốn chép lại nguyên văn bài thơ, chỉ thêm vào dấu ngoặc đơn, như lời giải tỏ:

 

 

Cõi xa xôi? (cõi gụi gần)

Thành thân thiên hạ

(thanh tân láng giềng)

Tuyệt vời quốc sắc (thuyền quyên)

Mòn con mắt đợi (rã riêng cánh hồng)

Bờ mây trắng (cuối chơn không)

Chân trời diệu hữu (phiêu bồng bê tha)

Lỡ từ lạc bước (bước ra)

Chết từ sơ ngộ (màu hoa cuối cùng)

 

Giải tỏ như thế thì rõ ràng quá rồi nhé, cái câu hỏi, Bùi Giáng có điên không?

Có thể viện dẫn thêm:

1.

Người điên cái bóng cũng điên,

Người khùng cái miệng oan khiên cũng khùng.

(Bùi Giáng, Xinh Tươi Ở Buồn Bã, tr. 144, Chớp Biển)

2.

Lúc xưa từng đã một lần

Nhìn con ngủ gục chín tầng say sưa

Ông điên từ bấy tới giờ…

(Bùi Giáng, Kể Từ Lúc, tr. 20, Chớp Biển)

3.

Tôi điên là bởi tôi điên

Cầm tay cô hỏi cho phiền lòng nhau

Tôi điên từ trước đến sau…

(Bùi Giáng, Thơ Bùi Giáng, 1990, tr. 204)

Đoạn 3 Bùi Giáng làm trong năm 1990, in trong cuốn thơ do nhóm Việt Thường ở Montréal, Gia Nã Đại xuất bản. Đoạn thơ này như thế được làm vào 15 năm sau ngày Miền Nam thay đổi một màu cờ; về khoảng thời gian này, Bùi Giáng ghi lại:

 

Mười lăm năm ngó triều dâng

Bóng trăng thánh thót ngọn gần ngọn xa

Ngọn cây người ở bên ta

Ngọn cây cối ở quê nhà thiên thu.

 

Mười lăm năm, ngọn tử phần

Mù sương cố quận chín tầng tầng rơi

(Mười Lăm Năm, tr. 145)

 

Cũng trong năm này, một lần nữa ông nói về cái điên của mình:

 

Ngu đần mà tưởng thông minh

Ở vầng trăng ạ, bực mình làm sao

Đập đầu tự tử thế nào

Cảo thơm lần giở mai sau một tờ

Điên cuồng mà tưởng nên thơ

Cuồng điên mà tưởng làm thơ như thần

Cậy em em có đỡ đần

Chút chi gắn bó cho phần tử nao

Giờ đây chẳng biết chốn nào

Trần gian rướm máu

điệu chào gẫy xương.

(Tặng Bạn Điên, tr. 173)

 

Tượng Bùi Giáng không rõ ở địa điểm nào.

 

Thơ ấy tặng bạn điên, của một người đã tỉnh. Bùi Giáng có truân chuyên lắm cũng chỉ truân chuyên đúng hạn của một nàng Kiều. Anh viết năm 1990:

 

Hết điên rồi! Hết điên rồi!

Bài thơ bất tận rạng ngời Việt Nam

Còn nguyên châu thổ hội đàm

Giòng sông bất tận,

huy hoàng Cửu Long.

(tr. 156)

 

Nhưng thực tế lại làm anh điên. Có ai ngờ thơ đen thơ chua dưới đây là thơ Bùi Giáng:

 

Chào mừng xí nghiệp cao su

Huy hoàng hiền đức hức dù dương toa

(tr. 56)

 

Bài thơ xây dựng mộng người

Kỷ nguyên khắc phục vẹn mười cảo thơm

Xin chào lãnh tụ chon von

Nghìn thu lịch sử vuông tròn chữ 0

Chữ 0 chứa chất ngàn kho

Hình cong chữ S còn to hơn nhiều.

(tr. 57)

 

Những vần thơ trên người ta có thể buộc tội: Ông ta chê cả lãnh tụ cao siêu và đất nước là những con số không. Ai điên được như thế ở Sài Gòn mà không bị nhốt vào nhà tù dành cho người tỉnh?

 

Người điên ta có gặp người

Người không điên, cũng là người gặp ta

(Bùi Giáng)

 

Như vậy là đủ rồi nhé, chỗ người điên nằm cũng là chỗ người không điên đứng. Tôi nghĩ đã tạm đủ cho phần này.

 

 

 

II

 

Theo tài liệu của nhà phê bình Đặng Tiến, vào tháng 5.1969 Bùi Giáng được đưa vào Dưỡng Trí Viện Biên Hòa, đặt dưới sự săn sóc của bác sĩ Tô Dương Hiệp (bác sĩ Hiệp, đã thất lộc, là con trai nhà văn Bình Nguyên Lộc – Tô Văn Tuấn, tôi đã gặp tại văn phòng Dưỡng Trí Viện Biên Hòa).

Bác sĩ Hiệp kết luận: nhà thơ Bùi Giáng có bị điên, vì 3 nguyên do:

  1. Vì một ông thầy học, lúc trẻ (?)
  2. Cái chết của người vợ yêu.
  3. Vụ hỏa hoạn thiêu rụi căn gác đầy sách của ông.

Tôi có hỏi hai người em của Bùi Giáng, là các anh Bùi Vịnh ở Anaheim Hill và Bùi Công Luận ở Diamond Bar, cả hai không biết gì về vụ ông Thầy, còn về cái chết của người vợ, chị Phạm Thị Ninh, anh Bùi Công Luân đã viết tới, đã đăng lại trên Khởi Hành số 16 (1), và trong số này. (2)

Tôi không quên được ngôi nhà giữa vườn cây vú sữa ở khu Trương Tấn Bửu, nơi Bùi Giáng cư ngụ trong mấy năm 56, 57.

Anh Bùi Công Luân mới nhắc lại, tôi chẳng bao giờ vào trong nhà, chỉ đứng ngoài vườn nói chuyện, hay tới là chở Bùi Giáng đi ngay, trên chiếc velo solex của tôi. Đôi lần chúng tôi đi len lỏi qua các ngõ trong, từ đó qua ngôi nhà Nhạc Dế tôi ở với một người bạn, phía sau Viện Đại Học Vạn Hạnh. Nhưng ấn tượng chất ngất không ở đây, mà ở căn gác trong khu Bàn Cờ của Bùi Giáng. Anh ăn nằm giữa những hàng sách. Chỗ ngủ, ngay trên sàn gỗ, lọt trong các hàng sách, mà nếu trí nhớ không sai lầm, các góc mùng của anh níu vào các đống sách.  Anh từng viết thư cho văn hào Albert Camus, trước khi ông này tử nạn xe hơi vào năm 1960; và từng được Camus gửi tặng sách. Những cuốn sách quí như thế, hình như có cả sách của Martin Heidegger (mất năm 76) và Jean-Paul Satre (mất 80) đề tặng nữa, và các bản thảo dở dang của anh, đều cháy thành tro trong vụ hỏa hoạn vào năm 1968.

 

Bùi Giáng và nữ nghệ sĩ Kim Cương.

 

Bùi Giáng sinh ngày 7.12.1926 (Bính Dần) tại Thanh Châu, Vĩnh Trinh, Duy Xuyên, Quảng Nam, thứ nam của ông Bùi Xuyên và bà Huỳnh Thị Kiền, mất vào lúc 14 giờ ngày 7.10.98 (nhằm ngày 17.8. Mậu Dần) tại Nghĩa trang Gò Dưa, Thủ Đức, sáng 11.10, linh cữu quàn tại nhà tang lễ, Chùa Vĩnh Nghiêm, số 399 đường Công Lý, quận 3. Một Đêm Thơ với khoảng 600 người, đa số là sinh viên học sinh tham dự đã diễn ra tại đây, bên linh cữu, kéo dài tới 4 giờ sáng, có mặt nhiều văn nghệ sĩ trí thức tên tuổi. Đám tang, lớn nhất tại Sài Gòn từ sau 1975 trong trí nhớ mọi người, ngoài Tang gia, Bùi tộc, còn được phụ trách bởi một ban lễ tang 23 người, mà Trưởng ban là Nguyễn Quang Sáng, nhà văn, và Kim Cương, diễn viên sân khấu, điện ảnh, đồng trưởng ban. Ba phó ban là Trịnh Công Sơn, nhạc sĩ, Phan Văn Hoàng, nhà sử học, và Trương Thìn, bác sĩ, viện trưởng Viện Y Học thành phố.

 

Bùi Giáng với Trịnh Công Sơn.

 

Nghi môn có ghi bốn chữ:

Nhất Phiến Tài Tình.

 

Liễn thờ là một câu đối:

Lô Hỏa Thuần Thanh

(Xanh Biếc Lửa Lò)

 

Đọc thấy:

Tải Tửu Thân Du Hoan Hỉ Địa

Thao Bùi Thi Thành Phương Ngoại Thiên.

 

Tuệ Pháp thày cò của báo Khởi Hành dịch:

 

Quảy Rượu Thân Chơi Vùng Đất Hạnh

Đùa Thơ Bút Chuyển Cõi Trời Cao.

 

Bui-Giang14_r

Vào lúc 7 giờ sáng ngày Chủ Nhật 11.10.98, linh cữu nhà thơ Bùi Giang được chuyển từ nhà quàn chùa Vĩnh Nghiêm, Sài Gòn, tới nghĩa trang Gò Dưa, Thủ Đức. Ông tạ thế ngày 7.10. tại bệnh viện Chợ Rẫy, sau 12 ngày hôn mê, thọ 73 tuổi. Rất đông văn nghệ sĩ trí thức và quần chúng hâm mộ đi đưa tiễn ông. Hình trên, nữ nghệ sĩ Kim Cương, đồng trưởng ban tang lễ, đứng bên linh cữu. (Hình và chú thích của Khởi Hành.)

 

Câu đối của Bùi tộc Vĩnh Trinh đọc thấy:

 

Trăng Tỳ Hải còn đâu

Sa mạc hồi khan Tây cống nguyệt

Sương bình nguyên vẫn đợi

Hồ sơn ứng mộng Vĩnh trinh xuân.

 

(Viết tháng 10.1998 Westminster, bổ sung tháng 10.2016 Garden Grove, California).

 

CHÚ THÍCH

  1. Khởi Hành số 16 (chủ nhiệm chủ bút Viên Linh, thư ký tòa soạn Nguyễn Tà Cúc), phát hành tháng 2.1998 có chủ đề Bùi Giáng, trong đó có 2 bài do thân nhân của thi sĩ viết: “Bùi Giáng” của Bùi Văn Nam Sơn, chú của thi sĩ, cư ngụ tại Đức; và “Chị và anh Bùi Giáng” của Bùi Công Luân, cư ngụ ở Long Beach, em ruột của thi sĩ.
  2. Bài này viết trong vòng 24 giờ khi tin Bùi Giáng mất được loan truyền, và đăng trên nguyệt san Khởi Hành số 25 phát hành tháng 11.1988 từ Santa Ana, California đi các nơi. Trong số báo có trên 10 cây bút viết về Bùi Giáng (Trần Tuấn Kiệt, Sơn Nam, Mặc Thu, Trịnh Công Sơn, Huyền Viêm, Tường Linh, Đinh Cường, Đynh Trầm Ca, Huy Tưởng, Phổ Đức, Đoàn Thạch Hãn, Nguyên Ngữ, Lưu Hy Bạc, Bùi Vịnh, Bùi Như Hải, Trần Lộc…), bài của tôi và tin tức tường thuật kèm hình ảnh tang lễ Bùi Giáng tại Sài Gòn gửi qua tòa báo ngay hôm hạ huyệt thi sĩ.

Thảo luận

Không có bình luận

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: