//
you're reading...
Biên Khảo, Chính Trị, góp nhặt cát đá, NHÓM HUẾ, về Lịch Sử

Thủ đoạn tiêu diệt tận gốc văn hóa Việt Nam của Minh Thành Tổ trong cuộc chiến tranh xâm lược 1406-1427

 

Bùi Xuân Khải giới thiệu một bài hay, người sáng đọc để ôn lại và người mù đọc để thấy được.

Bài viết của GS Nguyễn Huệ Chi

 

Vào năm cuối cùng của thế kỷ XIV, lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam diễn
ra một bước ngoặt: Hồ Quý Ly lật đổ ngai vàng của nhà Trần mà thành lập một
triều đại mới – triều đại nhà Hồ. 32 năm trước đó, năm 1368, lịch sử chế độ
phong kiến Trung Hoa cũng đã từng diễn ra một bước ngoặt: nền thống trị của
đế quốc Nguyên – Mông bị phong trào nông dân Trung Quốc đánh đổ; Chu Nguyên
Chương nhảy lên ngai vàng với bộ lễ phục của một triều đại mới – triều đại
đế quốc Minh. Trước sau 30 năm, trên hai đất nước láng giềng, các ông chủ
mới đã lần lượt thế chân các ông chủ cũ. Nhưng tình hình đó tuyệt không làm
thay đổi một chút nào mối quan hệ vốn có. Trái lại, nó chỉ càng làm nặng nề
thêm những gì trong quá khứ vốn đã quá nặng nề. Những vị Hoàng đế nhà Minh
– mới nắm được “ngôi trời” – cảm thấy mình còn dư sức, con mắt thèm khát
nhìn ngay xuống mảnh đất giàu có phương Nam với lòng tự tin rằng, mình có
thể làm được cái việc “chinh phục” Đại Việt mà những đế chế trước mình đã
phải bó tay. Về phía các vua nhà Hồ, cố nhiên họ hiểu rất rõ dã tâm đó của
“thiên triều”. Ngay khi vừa lên ngôi, họ đã tích cực chuẩn bị lực lượng
quân sự để đối phó. Thế rồi, vào ngày 19 tháng 11 năm 1406, chiến cuộc đã
nổ ra, gay gắt, chớp nhoáng. Nhà Hồ thất sách về chính trị và sai lầm chiến
thuật về quân sự nên chưa đầy một năm sau đành lâm vào thất bại. Vua Minh
lập tức cho đổi trở lại tên Đại Việt thành quận Giao Chỉ, quàng vội ách đô
hộ lên khắp nước ta.

Nhưng nhân dân Đại Việt vốn đã có truyền thống hàng nghìn năm cảnh giác với
kẻ thù phương Bắc, đâu dễ dàng cam chịu ngồi yên. Và khi mà Minh Thành Tổ
tưởng mọi việc đã xong, ra lệnh cho quân lính sửa soạn rút lui, thì cũng
chính là lúc một phong trào kháng chiến cứu nước của nhân dân bắt đầu trỗi
dậy. Rồi từ đó, hết phong trào này đến phong trào khác, cuộc chiến đấu vì
độc lập của xã tắc đã kéo dài hơn 20 năm cho kỳ đến thắng lợi.

*

Điều cần nói ngay là bộ mặt lịch sử của thế kỷ XV đã hiện ra với tất cả vẻ
khốc liệt và dữ dội. Không phải bản thân chiến cuộc 1406 với tầm mức gay
gắt của nó quyết định sự dữ dội này. Mấy thế kỷ trước, đám chúa trùm phong
kiến Tống, Nguyên chẳng cũng đã mở những cuộc tấn công quy mô xuống Đại
Việt, và về so sánh lực lượng, lần tấn công nào của họ mà lại không có cái
thế tưởng như áp đảo kinh hồn? Nhưng vấn đề đặt ra trong cuộc xâm lăng lần
này là nó nhằm thực hiện một mưu đồ còn hiểm sâu hơn cái việc cướp nước,
giết dân thông thường, của một tên “Đại Hán” mà sự tàn bạo, xảo quyệt và
man rợ trong thời đại của y có thể đứng vào loại nhất nhì thế giới. Ở tên
Đại Hán đó có sự tích lũy tất cả những kinh nghiệm tàn ác của cha ông y
trong quá khứ, kết hợp với những mánh khóe ranh ma mới mẻ nhất mà thời đại
mới mang lại cho y. Chính vì vậy, nguy cơ của cuộc xâm lăng lần này đã đặt
người dân Đại Việt trước một yêu cầu thức tỉnh toàn diện để có thể đứng
vững, hơn thế nữa, để lớn vượt lên. Cuộc đấu tranh giành lại chủ quyền và
xây dựng đất nước của các thế hệ cha ông ta trong vòng hơn 20 năm (1406 –
1427) rõ ràng là một cuộc vật lộn oanh liệt mà kết quả đã tạo ra một bước
đổi thay lịch sử phi thuờng. Nắm cho được bộ mặt lịch sử của thế kỷ XV
chính là nắm cho được hai điển hình đối lập tuyệt đối trong bước đổi thay
lịch sử phi thường đó: kẻ thù là kẻ thù mới với những thủ đoạn xưa kia chưa
từng thấy, nhưng về mặt mưu đồ và bản chất hiểm ác vẫn chính là *hiện thân
của những tên xâm lược cũ*; và dân tộc ta tuy gắn bó với quá khứ sâu nặng
nhưng lại là *một dân tộc đang thăng hoa khỏi tầm vóc quá khứ, biểu hiện
một sức mạnh hồi sinh*.

Ngón đòn cổ điển nhất của các vị Hoàng đế phương Bắc trước hết là những âm
mưu gây hấn đối với Việt Nam. Về phương diện này, nhà Minh đã tỏ ra không
kém cạnh chút nào so với các triều đại cha anh của họ. Vì thế, cũng giống
như tình hình của rất nhiều cuộc “Nam chinh” trong quá khứ, chiến cuộc 1406
thật ra đã được “thiên triều” chuẩn bị chu đáo trước đấy lâu lắm rồi. Vấn
đề là về hình thức, phải tìm ra một cái cớ thích hợp để mà “sinh sự”, và về
thực chất, phải làm sao dò thật trúng thực lực của Đại Việt để lượng sức
mình. Hai mặt này thường vẫn gắn chặt với nhau, tác động lẫn nhau trong quá
trình chuẩn bị âm thầm của họ. Năm 1377, chỉ mới chín năm sau ngày giành
được địa vị “con trời”, ông vua Minh đầu tiên đã nóng nảy muốn vin cớ vua
Trần Duệ Tông nước ta tử trận trong cuộc thân chinh phương Nam (1377) mà
cất quân sang hỏi… “tội” (!). Nhung “hỏi tội” một vị vua vì “chống nạn
cứu dân” mà không may bị chết? Trước lời lẽ cứng rắn của Trần Đình Thâm, sứ
giả nước ta, vua Minh đuối lý, không những phải cử người sang dự lễ viếng,
mà còn đành phải gác lại bao nhiêu mưu kế những toan đem thi thố phen này(1).
Dĩ nhiên, gác lại không có nghĩa là xếp bỏ hẳn, mà chỉ là buộc lòng nén lại
những dự định bên trong ngày một sục sôi. Tháng 9 năm 1384, nhân cho quân
lính tiến xuống đánh Vân Nam, vua Minh thảo công văn đòi nước ta cấp lương
cho đạo quân “tiễu phạt” của y. Ta nhân nhượng. Rồi các năm 1385, 1386, vua
Minh vẫn đưa ra những yêu sách vô lý, phiền hà. Nào bắt nộp hoạn quan, nào
muốn tìm giống cây xứ nóng, thậm chí đòi cả voi để “thiên triều” mang đi
đánh trận. Năm 1395, Minh còn trắng trợn sai bọn Nhâm Hanh Thái sang xin ta
giúp 5 vạn quân, 50 con voi và 50 vạn hộc lương với dụng ý chộp bắt sứ giả
của ta để kiếm chuyện. Nhưng Nhâm Hanh Thái lại mật báo cho ta biết trước,
vì thế ta đã kịp thời đề phòng, chỉ cho chở một ít lương lên biên giới rồi
rút về ngay chứ không cấp lính và voi.

Một vài ví dụ như trên cũng đủ thấy tên lãnh chúa phong kiến phương Bắc mới
phất lên này nóng lòng dòm ngó Đại Việt đến đâu. Nhưng mặt khác, một thực
tế cũng dễ thấy là mặc dù rất tham lam, các ngài ngự “Đại Minh” vẫn phải
kéo dài việc chuẩn bị xâm lược suốt 30 năm, từ đời vua cha đến đời vua cháu
(2). Vì sao có cái mâu thuẫn hết sức lạ đời đó? Chắc hẳn trong khi rút kinh
nghiệm quá khứ, bài học thảm bại chưa xa xôi gì của những kẻ “đi trước” đã
không khỏi làm cho các ngài đâm ra e ngại, trùng trình: “Nước An Nam tuy ở
góc biển nhưng xưa kia đã là quận huyện của Trung Quốc. Từ đời Ngũ quý về
sau sức ta không còn chế ngự nổi họ. Qua Tống đến Nguyên, tuy muốn mưu đồ
nhưng không thành, chỉ để tiếng chê cười cho hậu thế”(3). Đấy là lời thú
nhận của Minh Thành Tổ trong sắc chỉ y gửi viên Tổng binh Chu Năng – viên
tướng đầu tiên cầm quân sang đánh Đại Việt theo lệnh của y – đề ngày 1
tháng 8 năm Vĩnh Lạc thứ 4 (1406). Cũng ở sắc chỉ đó còn nêu một lời nhận
xét của Minh Thành Tổ về nguyên nhân thất bại của Tống và Nguyên: “Tống
cũng như Nguyên đều cho quân sang đánh An Nam, nhưng tướng thì kiêu, binh
thì lười, lại còn tham tài hiếu sắc, vì thế mà không thành”(4). Sự thật thì
tuy làm ra vẻ cười ngạo tổ tiên mình, ông Hoàng đế khét tiếng về tham vọng
và tàn bạo này cũng chẳng can đảm hơn bao nhiêu trên vấn đề xâm lược Việt
Nam. Năm 1403, bốn năm sau khi Hồ Quý Ly đã cướp ngôi nhà Trần, tình hình
mâu thuẫn và bế tắc trong tập đoàn phong kiến Trần – Hồ không những không
giải quyết được mà còn thêm gay gắt, cái cớ gây hấn đã có thể kiếm ra rất
dễ, điều kiện gây hấn cũng đã hết sức thuận lợi; lại cũng là năm Minh Thành
Tổ vừa dùng mọi thủ đoạn đoạt được ngôi từ trong tay cháu ruột của mình; ấy
thế mà đối với nước ta, ông ta vẫn sợ và gờm, chỉ mới dám cho bọn hoạn quan
người Việt trở về làm do thám một lần cuối, và chuẩn bị nội ứng, ước hẹn
ngoài đánh vào thì trong cắm cờ vàng làm hiệu. Thế rồi, phải ba năm sau
nữa, khi mọi yêu cầu tìm hiểu đã được đáp ứng đầy đủ, cảm thấy không còn
một trở ngại nào đáng kể trên con đường tiến xuống kinh đô Đại Việt, Minh
Thành Tổ bấy giờ mới thật quyết tâm khởi thế công. Một mặt, ông ta vờ làm
to chuyện lên rằng đến lúc này không ai còn chịu đựng nổi những việc Hồ Quý
Ly truất ngôi các vị vua Trần và giết hại đám con cháu nhà Trần (vốn là
việc đã xảy ra sáu, bảy năm về trước!): “Bề tôi [cũ của họ Trần] là [Lê]
Quý Ly và Lê [Hán] Thương từ lâu nuôi lòng lang sói, rốt cuộc làm việc cắn
càn, ra tay thí nghịch quốc vương, tàn sát người trong dòng họ Trần, cả
những bề tôi của họ Trần cũng trong vòng thảm khốc, bị hãm vào chỗ chết.
Bọn chúng gieo đau khổ cho sinh dân, đến gà chó cũng không yên sống, tiếng
hờn oán dấy lên đầy đường”(5). Mặt khác, với ngón bịp sở trường từ tổ tiên
mình truyền lại, ông ta lại cũng ra điều ta đây bất nhẫn, không định gây
việc can qua làm gì, chỉ vì Hồ Quý Ly quá lắm nên phải động binh; song động
binh mà vẫn rất nhân từ, muốn thu xếp ổn thoả bằng cách cho cha con họ Hồ
“đem trăm vạn lạng vàng và một trăm con voi ra chuộc tội. Nếu không đủ thì
cho phép đem châu ngọc bảo bối thế vào cho đủ. Có thế đại quân mới không
tiến sang”(6). Kỳ thực, có đúng thế hay không? Trong đạo sắc bí mật gồm 10
điều căn dặn riêng viên Tổng binh Chu Năng – gửi mấy ngày trước ngày ban bố
tờ chiếu công khai trên đây – Minh Thành Tổ đã thổ lộ “can tràng” của ông
ta: “Nay sai Chu Khuyến, Trương Anh đem công văn của Bộ Lễ sang An Nam đòi
nộp voi và vàng. Làm kế ấy để cho chí chiến đấu của chúng buông lỏng chứ
không phải là thực bụng. Khi bọn Chu Khuyến ra đi, trẫm từng gặp mặt phủ
dụ, bảo chúng đến nuớc họ chỉ ở lại 5 ngày, nếu 5 ngày chưa xong thì cho
phép được bao nhiêu hãy cứ nộp truớc, sau sẽ sai người mang tiếp sang nộp
cho đủ. Ngươi chờ cho bọn Chu Khuyến đi rồi thì đại quân phải tức khắc xuất
phát theo sau. Nếu gặp kẻ đuợc phái sang nộp voi và vàng thì cứ bắt giữ lại
để tra hỏi tin tức, nhưng đừng hở cho họ biết kẻ sai đi đã bị bắt… Nay
bọn Chu Khuyến vào nước đó, mọi việc ngươi nhất thiết chớ hở ra cho ai biết”
(7).

Gớm ghê thay miệng lưỡi từ bi và lòng dạ thực của đấng “thiên tử”! Duy có
điều là ngay cả vào lúc đó rồi mà ngài vẫn còn e dè gửi tiếp những sắc chỉ
căn dặn: nào là “nước An Nam giàu mạnh đã lâu”(8), nào là “quân lính của họ
tất có phòng bị trước”, nào là “cha con họ Lê – tức họ Hồ – lắm mưu mẹo
giảo quyệt”, tuyệt nhiên không thể sơ hở hoặc xem thường. Trong nhiều đạo
sắc, Minh Thành Tổ đều tỏ ý lo lắng khi quân mình vượt sông Phú Lương là
chỗ hiểm yếu bậc nhất, sẽ thua mưu kế của Hồ Quý Ly. Y viết rõ trong một
sắc chỉ đề ngày 14 tháng 12 năm Vĩnh Lạc thứ 4 (1407) nói về đạo binh của
Trương Phụ: “Cứ đóng quân mãi trên sông giằng co với giặc chính là rơi vào
mưu kế của giặc Lê [Quý Ly] nhằm giữ chân quân ta thật lâu, đợi cho dịch lệ
phát sinh; vì thế phá được mưu này thì phải thần tốc không được trì hoãn”(9)
.

Rõ ràng, vừa khát thèm lại vừa e sợ, vừa hung hăng lại vừa lo ngại, vừa ráo
riết sửa soạn lại vừa trù trừ cho đến tận phút cuối cùng, cuộc chiến tranh
xâm lược của giặc Minh ở thế kỷ XV quả đã không còn là ngón đòn mới mẻ gì
đối với nhân dân Việt Nam. Bước ra quân ban đầu của “thiên triều” phải mang
tính chất hai mặt: nhanh mà chậm, nóng mà lạnh, đánh thực mà cũng là đánh
dứ, cũng chính là vì vậy.

*
Tuy nhiên, đấy chỉ là cái dè dặt của buổi ban đầu. Khi đã dấn sâu vào đất
nước ta, thấy rõ chỗ thất thế của nhà Hồ, bọn giặc xâm lược liền lộ hết
vuốt nanh và hành vi táo tợn. Một chiến lược tập kích ồ ạt nhằm phá vỡ
phòng tuyến chính để tiến thẳng đến Thăng Long, và từ Thăng Long đánh toả
xuống phía Nam, được thi hành. Một chế độ thống trị ngoại bang được dựng
lên chớp nhoáng ở khắp mọi miền, thành thị cũng như nông thôn mà chúng vừa
đặt chân đến. Và một chính sách chém giết thẳng tay cũng được đem ra ban
phát lập tức cho dân chúng. “Trương Phụ đi đến đâu là giết hại, hoặc chất
thây người thành núi, hoặc rút ruột người quấn vào cây, hoặc rán thịt người
lấy mỡ, hoặc làm nhục hình bào lạc để mua vui. Thậm chí có kẻ mổ bụng người
chửa, moi thai, cắt lấy tai của mẹ và con để tính làm hai mạng người”(10).

Có thể nói, nói đến đặc điểm thứ hai trong chân dung của tên xâm lược mới ở
thế kỷ XV là nói đến hình ảnh các viên quan cai trị nhà binh với tất cả
những thủ đoạn giết người – trị người – dùng người gắn bó với nhau một cách
tinh vi và nham hiểm. Sau nhiều lần cố gắng phản công ở Hàm Tử, Lỗi Giang,
Điển Canh, Kỳ La,… nhưng đều thất bại, vào tháng 6 năm 1407, nhà Hồ cùng
quẫn và bị bắt ở núi Thiên Cầm. Cả nước rơi vào tay giặc, và trở thành một
lò sát sinh, một công trường lao dịch khổ sai, một nơi để giặc Minh thoả
sức tìm tòi thức ngon của quý. Ngay trong những ngày đang trên đường tiến
sang nước ta, bọn tướng tá viễn chinh đã nhận được sắc chỉ của vua Minh căn
dặn hễ đến đâu là phải tịch thu hết giấy tờ, sổ sách kê khai nhân khẩu và
ruộng đất đến đấy; phải lập ngay chế độ thuế khóa trên những vùng vừa chiếm
đóng; và chú ý khai thác các mỏ bạc, mỏ vàng. Kể cả những mỏ nằm trên biên
giới Việt – Chiêm, chưa rõ thuộc phần đất bên nào, cũng được lệnh cứ cướp
lấy chứ không cần tra xét hư thực(11). Hai cơ quan Kim trường cục và Châu
trường cục được thành lập, nhằm xua dân miền biển và miền núi vào mọi công
việc đãi vàng, mò vàng, mò ngọc. Chưa hết. Còn chế độ lao dịch ở đồng quê,
ở thành thị… Đâu đâu cũng cái cảnh “bị người Minh sai khiến mà mất cả gia
thuộc”(12), “bị bắt hết làm nô tỳ và chuyển bán đi mà tan tác bốn phương”
(13).

Đẩy nhân dân Đại Việt đến chân tường, giặc Minh phải đâu đã thoả. Chúng còn
tìm cách thâu tóm vào tay mình hoặc nếu không thì triệt cho hết trong đám
người còn sống sót những ai thật sự có tài năng. Hễ nghe ở đâu trong các
châu quận nước ta có thầy hay, thợ giỏi, bọn quan cai trị đều cho lập danh
sách đem “tiến” về Yên Kinh. Các loại người bị tiến nhiều nhất là thầy
thuốc, thợ thủ công, ca nữ tuyệt sắc, thầy bói và thầy địa lý;…

Mỗi năm Minh hoàng lại gửi sang một lệnh. Mỗi năm, hàng nghìn người dân
Việt lại lìa bỏ gia đình xứ sở, ra đi, để rồi không bao giờ trở về.

Nhưng cho dù có tìm mọi mưu kế bắt và giết người dần mòn để bổ sung cho
những cuộc tàn sát hàng loạt thì vẫn không thể nào là kế sách cai trị vẹn
toàn. Giặc Minh biết vậy nên cũng lại ra sức thi hành một chính sách “mặt
trái” rất khôn khéo: chính sách mỵ dân. Trong một đạo sắc, vua Minh khẩn
khoản dặn đám tướng tá: hễ người dân Việt nào chống lại thì diệt kỳ sạch,
nhưng ai đã đầu hàng thì phải tha ra, không giết bừa(14). Tưởng chừng đại
Hoàng đế ngài nhân từ có một. Có ngờ đâu, tha, theo ý ngài, là bắt đem
“cung hình” (thiến) nhất là đối với lớp người Việt trẻ(15), sau đó cung cấp
cho cái chế độ quan liêu đồ sộ của Minh hoàng vốn đang rất thiếu nô bộc và
thái giám hầu hạ!

Đặc biệt, trong chính sách dùng người, nhà Minh đã tỏ rõ khả năng vượt hơn
những kẻ xâm lược xưa kia một bước rất dài. Trừ những chức quan cao cấp ra,
chúng đặt người Việt vào mọi địa vị quan chức từ quận, huyện trở xuống. Và
một chính sách lục dụng đám trí thức, quan lại cũ của Đại Việt được ban bố
trong rất nhiều đạo sắc từ 1406 đến mãi những năm sau khi khởi nghĩa Lam
Sơn đã nổi dậy, có thể nói là nhiều nhất trong số sắc chỉ của các vua Minh
về vấn đề Việt Nam. Đây quả là một đường lối mà nhà Minh kiên nhẫn theo
đuổi đến cùng. Có trường hợp những người có tên tuổi, hoặc có ảnh hưởng
trong dân chúng như Nguyễn Cảnh Chân, Đặng Tất, Phạm Thế Căng, Trần Nhật
Chiêu, Trần Thúc Dao,… chính vua Minh trực tiếp chỉ thị phải dụ dỗ cho
bằng được(16). Có trường hợp khác như Bùi Bá Kỳ, bọn quan lại dưới quyền sơ
ý để đến nỗi ông ta từ chỗ chạy sang Minh cầu cứu đến chỗ mất hết lòng tin
tưởng, vua Minh cũng trực tiếp xuống chỉ rút kinh nghiệm về việc “dùng
người” và than thở không thôi(17). Sự chu đáo trong chính sách “chiêu hồi”
này còn biểu hiện ở cung cách chiêu hồi: tất cả đều được lập thành danh
sách, mời về Yên Kinh khoản đãi và để cho bọn quan lại cao cấp nhà Minh chủ
yếu là Hoàng đế “bồi dưỡng về lập trường quan điểm”, rồi sau đấy lại được
trả trở về Giao Chỉ, phân bổ đi nhận các chức quan(18).

Nhưng thủ đoạn mỵ dân mà nhà Minh lưu tâm hàng đầu – và từ đây cũng sẽ đẻ
ra nhiều nhiệm vụ phức tạp cho cuộc đấu tranh chính trị chống xâm lược –
chính là một phương sách hai mặt: vừa triệt để thống nhất về bản chất với
những tên xâm lược trong quá khứ, lại vừa làm ra vẻ giữa mình và quá khứ có
một bước ly khai. Ngay trong đạo sắc 10 điều của Minh Thành Tổ đề ngày 8
tháng 7 năm Vĩnh Lạc thứ 4 (21.8.1406) gửi viên tướng viễn chinh Chu Năng
trên đường y cất quân sang Đại Việt, đã dẫn một phần ở trên, có một điều
thứ tư rất đáng chú ý: “Hỏi xem cột đồng trụ hiện dựng ở đâu, phải đập cho
nát và ném ra ngoài đường, để cho nguời trong nước đều trông thấy”(19).
Chắc ai cũng phải lấy làm lạ: một bằng chứng “chinh phục” tiếng tăm của Mã
Phục Ba thời Hán, cũng là một dấu vết của sự sỉ nhục mà người Việt nhiều
đời đã phải ném đá chồng lên cho mất tích, ấy thế mà vua Minh lại bắt phá
đi? Ông ta hớ hênh dại dột, hay ngông cuồng, hay thật bụng nhân đức? Đâu có
phải vậy! Thực tình Minh Thành Tổ coi đây là một việc hệ trọng, và trong
những sắc chỉ ban bố một năm sau đó, ông ta còn nhắc lại điều này(20). Dám
hy sinh đến cả “sự nghiệp” vênh vang của “tiền nhân”, phải chăng tên đầu sỏ
xâm lược ở thế kỷ XV muốn nhờ đấy đánh đổi lấy một bộ mặt mới, chí ít cũng
giúp y che giấu phần nào cái bản chất “một đồng một cốt” giữa y với Mã
Viện, để y có thể thừa cơ tung hoành? Có lẽ! Nhưng chắc chắn còn những lý
do thâm trầm hơn. Kinh nghiệm xương máu đã cho tên trùm Đại Hán thấy, đụng
đầu vào xứ sở Đại Việt quả là điều gay. Một cột đồng trụ những tưởng nhục
mạ được dân Nam và trói chặt họ vào một cái mốc “chiến bại”, thì rốt cuộc
cũng có nghĩa gì đâu khi mà, vượt lên trên tất cả những thứ cột mốc hình
thức kia, một quy luật lịch sử lạnh lùng – mà ngay nhiều tên xâm lược cũng
phải đành lòng thừa nhận – cứ tự nó phát huy tác dụng: “… dù có cướp được
nước họ thì rồi cũng không thể giữ được”(21). Có nghĩa là chỗ khó khăn
nhất, mà quả là khó, là làm sao biến được dân tộc Việt thành người Trung
Quốc, để vĩnh viễn họ không còn tìm cách nổi dậy, và đất nước họ vĩnh viễn
là quận huyện của “thiên triều”? Thủ đoạn đập phá cột đồng trụ của Minh
Thành Tổ chính là một cách lý giải mới đối với bài tính nát óc này. Y quyết
tâm phủ nhận những ràng buộc vô hiệu bề ngoài mà tìm kiếm những ràng buộc
lợi hại hơn hẳn. Đó là những trói buộc nghiệt ngã trên lĩnh vực tư tưởng,
những quy định có tính chất chuyên chế, độc đoán về sinh hoạt tinh thần.

Lần đầu tiên, trong lịch sử xâm lược Đại Việt của bọn chúa tể phong kiến
Trung Quốc, tên xâm lược nhà Minh áp đặt một cách gay gắt vấn đề hệ tư
tưởng đối với xã hội Việt Nam. Trong bản bố cáo đề ngày 8 tháng Tư năm
1407, sau khi chiếm xong nước ta, Minh Thành Tổ dành hẳn một đoạn khá văn
hoa để nhấn mạnh rằng, một trong những tội trạng của Hồ Quý Ly khiến “ngài”
không thể không “chinh thảo”, là họ Hồ đã tự coi “đạo của mình hơn cả Tam
vương, đức cao hơn Ngũ đế, cho Vũ, Thang, Văn Vương, Vũ Vương không đủ để
noi theo, Chu Công Khổng Tử không đáng làm thầy mình, giễu Mạnh Tử là nhà
nho ăn cắp, nhạo Chu [Đôn Di], Trình [Hiệu, Trình Di], Truơng [Tải], Chu
[Hy] là phường trộm cướp”(22), v.v. Cơn giận của “ngài” kể cũng dễ hiểu,
bởi một nước tự xưng là “thần tử” của Hoa hạ làm sao có thể dám coi thường
cái đạo mà các Đại Hoàng đế Trung Quốc tôn thờ? Nhưng còn một lẽ sâu xa nữa
là có đưa đạo Nho lên làm “đạo thống” thì mới dễ dàng phát huy ảnh hưởng
của “thiên triều” tới các cõi xa, nói như họ Khổng là “làm cho xa thư về
một mối”. Và khi đã “gắn bó với nhau về ý thức hệ” thì há miệng mắc quai,
cúi mọp đầu không dám phản kháng là điều dễ hiểu.

Dù sao, vấn đề không chỉ giản đơn có vậy. Minh Thành Tổ muốn lấy đạo Nho để
thống trị nhân dân Đại Việt, nhưng rồi y lại còn muốn đi xa hơn. Cuồng vọng
bá chủ sôi sục khiến y cảm thấy như thế vẫn chưa thoả lòng. Tốt nhất là làm
sao cho nước “man di” kia không còn có gì gọi là long mạch tư tưởng, tinh
thần. Y muốn xóa sạch ở cái dân tộc nhỏ bé phương Nam đầy sức tự cường mà
trong lòng nhiều thế hệ những tên giặc Bắc vẫn rất khiếp sợ, *toàn bộ ý
thức về quá khứ lịch sử* của chính họ. Mà xóa sạch được quá khứ của một dân
tộc chính là cách cắt đứt nguồn tiếp sức quan trọng của dân tộc đó, đặt họ
vào chỗ mù mịt tối tăm, phá tan đi cái nền tảng làm cho họ tồn tại và sinh
thành. Muốn vậy phải làm thế nào? Không có cách nào hữu hiệu hơn là tàn phá
không thương tiếc tất cả những gì là sản phẩm trí tuệ của dân tộc này, nó
là biểu trưng cho văn minh, văn hóa. Trong sắc chỉ 10 điều của Minh Thành
Tổ gửi Tổng binh Chu Năng đã nói ở trên, bên cạnh những điều căn dặn tỉ mỉ
về cách chế ngự “hoả khí” lợi hại của cha con họ Hồ, về việc tịch thu sổ
sách kê khai nhân khẩu và ruộng đất, hoặc đập phá cột đồng trụ,… còn một
điều đặc biệt hơn mọi điều kia: “*Một khi binh lính vào nước Nam, trừ các
sách kinh và bản in của đạo Phật, đạo Lão thì không thiêu hủy; ngoài ra hết
thảy mọi sách vở văn tự, cho đến cả những loại [sách] ca lý dân gian, hay
sách dạy trẻ, như loại sách có câu “Thượng đại nhân, khưu ất dĩ” một mảnh
một chữ đều phải đốt hết. Khắp trong nước phàm những bia do Trung Quốc dựng
từ xưa đến nay thì đều giữ gìn cẩn thận, còn các bia do An Nam dựng thì phá
sạch hết thảy, một mảnh một chữ chớ để còn*”(23).

Thử lần tìm cái động cơ chính ẩn trong đạo sắc văn này. Tên vua Minh nói:
tất cả những gì thuộc nền văn hóa chính quốc Trung Hoa, kể cả sách kinh của
Phật và Lão, đều được giữ lại đầy đủ. Trái lại, bao nhiêu trước tác thuần
túy Việt Nam thì đều phải phá hủy. Vậy ra, sự lựa chọn của y chẳng phải là
đạo Nho hay một hệ tư tưởng chính thống nào cả. Đối với người Giao Chỉ cũng
như các dân tộc bị y xâm lược, y chỉ cần một sự lựa chọn đơn giản, mà lại
thực dụng hơn nhiều: hãy bắt họ từ bỏ tất cả những gì sinh ra trong đầu óc
của chính dân tộc họ kể cả trong quá trình tiếp nhận những gì là vốn liếng
tinh thần của “nước mẹ Đại Minh”. Ý hẳn Hoàng đế nhà Minh muốn bắt các dân
tộc thôi đừng có tự mình tư tưởng nữa. Mà không tư tưởng, thì có nghĩa
là… không tồn tại.

Thế rồi, từ trong thâm cung tại Yên Kinh, Hoàng đế nhà Minh ngày đêm lo
theo dõi, đôn đốc việc thi hành lệnh chỉ đã ban ra. Đến nỗi khi thấy có một
bộ phận quân lính không chịu làm theo đúng lệnh, nghĩa là không đốt ngay
sách vở cướp được của nước ta mà còn giữ lại, y lập tức gửi một tờ lệnh thứ
hai nhắc lại đúng những điều đã chỉ thị từ trước, lại giải thích rõ vì sao
cần đốt ngay tại chỗ chứ không nên giữ lại: “*Nhiều lần đã bảo các ngươi
rằng phàm An Nam có tất thảy những sách vở văn tự gì, kể cả các câu ca lý
dân gian, các sách dạy trẻ, như loại “Thượng đại nhân, khưu ất dĩ” một mảnh
một chữ đều phải đốt hết, và tất thảy các bia mà xứ ấy dựng lên thì một
mảnh một chữ hễ trông thấy là phá hủy lập tức, chớ để sót lại. Nay nghe nói
những sách vở do quân lính bắt được, không ra lệnh đốt ngay, lại để xem xét
rồi mới đốt. Quân lính phần đông không biết chữ, nếu đâu đâu cũng đều làm
vậy thì khi đài tải sẽ mất mát nhiều. Từ nay các ngươi phải làm đúng như
lời sắc trước, truyền cho quân lính hễ thấy sách vở văn tự ở bất kỳ nơi nào
là phải đốt ngay, không được lưu lại*”(24).

Dĩ nhiên, ngay những tên đã trù mưu định kế ăn cướp nước ta cũng cảm thấy
một chủ trương tàn bạo như thế thực muôn phần nguy hiểm. Nó sẽ dẫn đến làm
nổ bùng lòng căm phẫn ngút trời của cả một dân tộc, và sức mạnh có tính dây
chuyền của sự bùng nổ đó chắc sẽ gây nên những hậu quả khôn lường. Cũng vì
thế, đi kèm với những điều lệnh, Minh Thành Tổ còn bắt quân lính phải giữ
thật kín chủ trương của mình. Sau gần một năm đốt phá, biết rằng yêu cầu
của việc phá hoại về căn bản đã xong, ngày 19 tháng Năm năm Vĩnh Lạc thứ 5
(25 – 6 – 1407), y lại gửi một sắc chỉ xuống phương Nam ra lệnh cho các
tướng lĩnh của y phải cấp tốc thu hồi những đạo dụ y đã ban ra từ trước: “*Nay
An Nam đã bình định xong; […] trừ các loại chế dụ ra còn thì tất cả các
đạo sắc viết tay và các ký sự thư thiếp, đã từng phát đi từ trước, cùng với
sổ ghi chép mà Thành quốc công đã lĩnh, hoặc các thứ [sổ sách] trù nghị mọi
việc, đều phải đem toàn số kiểm kê, đối chiếu, niêm phong cẩn mật, gửi trả
lại, không cho lưu lại một chữ. Nếu có một chữ bỏ lại, rơi vào tay bọn kia*
(25) *thì rất bất tiện*”(26).

Tưởng cũng khó có thể chê trách gì về sự cao tay của Minh Thành Tổ trong
việc xếp đặt đâu ra đấy từng bước “tiến”, “thoái”, “thắt”, “cởi” cho mọi
hành động tàn phá kinh khủng nhất của mình. Nếu nghệ thuật diệt chủng của y
thâm thúy đến mức đẩy đối tượng bị tiêu diệt vào một tình trạng trống rỗng,
hư vô, không còn quá khứ cũng không còn tương lai, nghĩa là cứ dần dần “tự
diệt”, thì nghệ thuật xóa dấu vết của y cũng tinh vi đến mức y vừa ăn cướp
lại vừa có thể hùng hổ la làng rằng bị cướp đe dọa. Âu đây chính là những
dáng nét hiện đại nhất của tên xâm lược Đại Hán ở thế kỷ XV vốn sẵn có
trong mình cái bản chất xâm lược dã man của nhiều thế hệ cha ông đã thấm
vào máu thịt; là cái được nhân lên, biến hóa sinh động hơn những thủ đoạn
cướp đất giết dân hôm qua hôm kia còn rất quen thuộc mà nay đã bị xem là
quá cổ lỗ và thật thà.

*N.H.C.*

 

*—————*

 

*Chú thích:*

*Những chú thích dưới đây, so với bản in lần đầu của bài này (ngày
14.9.2013), đã được chỉnh sửa theo chỉ dẫn của tác giả, thống nhất theo bản
Việt kiệu thư của viện Viễn Đông bác cổ thời Pháp, nay là Thư viện Viện
Khoa học xã hội (xem chú thích số 1., bài Sách Việt kiệu thư trong con mắt
giới sử học đương đại
<http://www.diendan.org/phe-binh-nghien-cuu/sach-viet-kieu-thu-trong-con-mat-gioi-su-hoc-duong-dai&gt;).
Diễn Đàn.*

(1) Xem *Đại Việt sử ký toàn thư*, Tập II, Cao Huy Giu dịch, NXB Khoa học
xã hội, in lần thứ hai, H., 1971; tr. 189.

(2) Thật ra, khi cháu Minh Thái Tổ lên nối ngôi thì chú y, tức Chu Đệ 朱棣 liền
cướp lấy mà lập ra triều đại thứ ba của nhà Minh (1402 – 1424), tức Minh Thành
Tổ.

(3) Lý Văn Phượng 李 文 鳳, *Việt kiệu thư* 越 嶠 書 (1540). Đây là một tài liệu
quý, ghi chép khá đủ theo trật tự thời gian những đạo sắc chỉ của Minh
Thành Tổ gửi đều đặn (thường là vài ngày một đạo) đến các tướng chỉ huy
trong cuộc xâm lăng Đại Việt 1406-1407. Trước đây chúng tôi chỉ tham khảo
duy nhất cuốn sách này của Thư viện Viện Khoa học xã hội vốn là sách của
Viện Viễn Đông bác cổ Pháp cũ, ký hiệu: 1731, (nay thay đổi ký hiệu là: VH.
000276 – HV. 000281), nhưng năm 2001, sang làm việc ở Thư viện Yenching
Harvard, tìm thêm được văn bản do Tề Lỗ thư xã xuất bản, Nam Kinh, 1996.
Tuy vậy, trong bài này, vẫn xin ghi chú số quyển và trang và theo bản của
Thư viện Viện Khoa học xã hội để cho thống nhất. VH. 000276, Q. 2, tờ 19a: 今
安 南 雖 在 海 陬 。自 昔 為 中 國 郡 縣 。五 季 以 來 力 不 能制 。歷 宋 及 元 雖 欲 圖 之 而 功 無 所 成 。貽 笑
後 世 (*Kim An Nam tuy t��

Advertisements

Thảo luận

Không có bình luận

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: