Tại sao châu Âu tẩy chay điều hòa trong nhiều thập kỷ?

Đợt nắng nóng kỷ lục tại châu Âu khiến hơn 100 triệu dân, chủ yếu tại các nước Tây Âu như Pháp, Ý, Đức,.. phải chung sống với nền nhiệt trên 35 độ C, nhưng chỉ 20% hộ gia đình có lắp đặt điều hòa. Tại sao châu Âu lại « tụt hậu » trong việc sử dụng điều hòa ? Tranh cãi về thiết bị làm mát này đã được khơi dậy từ nhiều năm qua, và hiện trở thành vấn đề chính trị, liên quan đến sinh mạng của hàng trăm ngàn người tại lục địa già.

Điều hòa không khí chạy bằng điện được phát minh bởi kỹ sư người Mỹ Willis Haviland Carrier vào năm 1902. Ban đầu, phát minh này không phải để tạo tiện nghi, thoải mái cho con người mà là một giải pháp để kiểm soát độ ẩm trong một nhà máy in, giúp giấy không bị co giãn, mực không bị nhòe. Mãi đến thập niên 1920, điều hòa mới bắt đầu bùng nổ tại Mỹ thông qua các rạp chiếu phim và trở thành thiết bị gia dụng phổ biến của các hộ gia đình sau Đệ Nhị Thế Chiến. Cho đến nay, khoảng 76 % hộ gia đình Mỹ có lắp đặt điều hòa nhiệt độ. Thiết bị này cũng dần được ưa chuộng ở các xứ nóng tại châu Á Thái Bình Dương, với khoảng 47 %.

Trái ngược với sự bùng nổ điều hòa ở nhiều nơi trên thế giới, châu Âu lại « lạnh nhạt » với điều hòa nhiệt độ, chỉ xuất hiện tại Tây Âu thập niên 1950-1960, nhưng chỉ giới hạn trong các khu trung tâm thương mại, phòng thí nghiệm hoặc văn phòng lớn.

Mức độ sử dụng điều hòa tại châu Âu ra sao ?

Theo một báo cáo vào năm 2025, tỷ lệ dùng điều hòa tại Châu Âu thuộc mức thấp nhất thế giới. 

Hiện tỷ lệ lắp đặt điều hòa trung bình ở châu Âu chỉ khoảng 20%, tức là thấp hơn mức trung bình thế giới (37%).

Tỷ lệ lắp đặt điều hòa có sự khác biệt lớn giữa các nước Bắc-Tây Âu và Nam Âu. Các nước Nam Âu, có sự chuẩn bị, thích ứng tốt hơn, quen với khí hậu nắng nóng kéo dài, ví dụ như Ý, với 56% (theo số liệu từ năm 2021). Tại Tây Ban Nha, theo số liệu không chính thức, khoảng  65% hộ gia đình có hệ thống làm mát.

Trong khi đó, Anh là nước có tỷ lệ hộ gia đình sử dụng điều hòa thấp nhất, dưới 1% (2024). Tiếp theo là Bỉ, hiện cũng đang hứng chịu đợt nắng nóng gay gắt nhưng tỷ lệ trang bị điều hòa chỉ khoảng 10 % . Còn tại Đức, con số này vào khoảng 19 %.

Ở Pháp, khoảng 7,2 triệu hộ gia đình, tương đương với 24% các hộ gia đình có lắp điều hòa. Nghị sĩ đảng cực hữu Jean-Philippe Tanguy trả lời trên kênh truyền hình TF1, hôm 23/06, nhận định rằng « có cảm tưởng Pháp đang ở thời kỳ đồ đá », khi so sánh tỷ lệ sử dụng điều hòa phổ

biến ở Nhật Bản, với hệ thống phương tiện công cộng đều được làm mát. 

Tại sao Tây Âu lại tẩy chay điều hòa ?

Thứ nhất là điều kiện thiên nhiên với khí hậu ôn đới hải dương ở Tây Âu, ví dụ như Anh, Đức, hay miền bắc nước Pháp, mùa hè vốn không quá nóng gay gắt, hiếm khi vượt quá 30 độ C, thường chỉ kéo dài vài ngày hoặc vài tuần. Thêm vào đó phải kể đến các kiến trúc cổ kính, thường có tường làm bằng đá dày hoặc trần nhà cao, có cửa sổ nhỏ và cửa chớp che nắng. Việc khoan đục tường để lắp đặt phần tỏa nhiệt của điều hòa ở các đô thị lớn như Paris, Luân Đôn, bị kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt để bảo tồn di sản.

Ví dụ tại Paris, kiến trúc nhà kiểu Haussmann tráng lệ xa hoa khiến thành phố tưởng chừng « cấm » lắp đặt điều hòa vì thủ tục quá rườm rà, từ việc phải duy trì mỹ quan của tòa nhà, tuân thủ tiêu chuẩn tiếng ồn và hệ thống thoát nước thải.

Cư dân thủ đô Pháp trước tiên cần phải được sự đồng ý của các chủ nhà khác trong chung cư, nộp « hồ sơ » với các thông số kỹ thuật, chi phí ước tính, và thông qua cuộc bỏ phiếu của hội đồng quản lý tòa nhà đó. Sau đó, cần được tòa thị chính Paris cấp phép xây dựng. Thành phố hạn chế nghiêm ngặt việc sửa đổi phía bên ngoài của tòa nhà. Hầu hết các tòa nhà đều nằm trong khu vực di sản hoặc trong bán kính gần một di sản lịch sử (500m), bất cứ sửa đổi nào cũng cần có thêm  ý kiến từ Hội kiến trúc sư tòa nhà của Pháp. Người dân cũng không thể tự ý lắp điều hòa, mà cần phải do thợ có giấy chứng nhận thi công. Nếu không hội đủ các điều kiện thì có thể bị phạt từ 1200 euro đến 300 000 euro, kèm theo phí tu sửa lại nguyên trạng tường.

Ngoài ra, cũng phải kể đến rào cản tâm lý và ý thức môi trường của người dân. Châu Âu một trong những châu lục mà các thông tin về môi trường được phổ biến rộng rãi nhất. Người dân coi dùng điều hòa là lãng phí « kiểu Mỹ », tiêu dùng vô độ, và chú trọng đến việc tiết kiệm năng lượng, lo ngại khí thải nhà kính, khiến nền nhiệt chung tăng lên khi có khí lạnh trong nhà nhưng xả hơi nóng ra ngoài. Họ cho rằng việc bật điều hòa « ích kỷ », từ chối đối diện với hậu quả do con người gây ra cho thiên nhiên. Nhiều người cũng cho rằng khí điều hòa nhân tạo, không tốt cho sức khỏe.

Điều hòa trở thành vấn đề chính trị như thế nào ?

Cụ thể, tại Pháp, phe cánh hữu, cực hữu bảo thủ coi điều hòa là quyền sinh tồn cơ bản. Ví dụ như ứng viên của đảng Tập Hợp Dân Tộc Marine Le Pen từng hứa hẹn lắp đặt điều hòa ở khắp mọi nơi, chỉ trích chính sách của đảng Xanh là « vô nhân đạo », lập luận rằng nắng nóng kỷ lục khiến hàng ngàn người thiệt mạng và từ chối lắp điều hòa là tội ác với sức khỏe cộng đồng.

Trong khi đó, cánh tả và đảng xanh thì coi điều hòa có thể chống nóng tạm thời, nhưng về dài hạn không phải giải pháp tối ưu, và thậm chí có thể là một thảm họa dài hạn. Sử dụng điều hòa tạo ra một vòng luẩn quẩn khi trái đất nóng lên, bật nhiều điều hòa hơn, làm tăng tiêu thụ điện năng, khiến phát thải nhà kính tăng, và trái đất lại càng nóng hơn.

Các chính trị gia cánh tả và các nhà hoạt động môi trường cũng nhiều lần lên án hiện tượng đảo nhiệt đô thị. Nếu người dân cả thành phố đều lắp điều hòa thì nhiệt độ đường phố có thể tăng thêm từ 3 đến 5 độ C, biến các không gian công cộng này thành những lò nướng khổng lồ.

Việc lắp điều hòa cũng khiến bất bình đẳng xã hội gia tăng, bởi đối tượng bị ảnh hưởng nhiều nhất là những người có thu nhập thấp, sống trong các căn hộ áp mái, diện tích nhỏ.

Cấm kỵ sử dụng điều hòa đang dần được phá phỏ?

Trước đợt nắng nóng chết người như hiện nay, tại Pháp, hầu hết các chuyên gia sinh thái và đảng xanh đang thay đổi lập trường, ủng hộ lắp đặt điều hòa khẩn cấp, đặc biệt là trong các bệnh viện, trường học, dù vẫn khẳng định rằng điều hòa không phải giải pháp tối ưu, và cần đưa ra các biện pháp mang tính tập thể, thay vì để người dân tự lắp đặt điều hòa cá nhân. Đảng Xanh tại Pháp cũng đang đấu tranh để thông qua đề xuất có thêm 5 ngày nghỉ phép mỗi năm vì nắng nóng.

Đồng thời, họ cũng chỉ trích phe cánh hữu và cực hữu « đạo đức giả », dùng điều hòa làm mục đích chính trị, tỏ ra thương cảm với người dân trong tình cảnh hiện nay, nhưng đa phần đều bác các cuộc bỏ phiếu về ngân sách xanh hay các chính sách hỗ trợ hệ thống y tế, sức khỏe cộng đồng.

Hơn nữa, quan điểm về việc dùng điều hòa tiêu tốn năng lượng cũng đã được nhìn nhận một cách khách quan hơn. Hiện Pháp là một trong những nước dẫn đầu về năng lượng phi carbon, nhờ điện hạt nhân và năng lượng tái tạo. Chưa kể là chất làm lạnh (fluide frigorigène) vốn được sửa dụng trong điều hòa, đã bị châu Âu cấm sử dụng vì làm suy giảm tầng ozone.

Trên thực tế, tỷ lệ sử dụng điều hòa cũng đã tăng nhẹ trong những năm qua sau các đợt nắng nóng chết người (khoảng hơn 170 ngàn người chết mỗi năm do nắng nóng), và được dự báo sẽ tiếp tục tăng thêm trước đợt nắng nóng hiện nay. Hầu hết các cơ sở thiết bị gia dụng tại Pháp đều đang « cháy hàng. » Cơ quan năng lượng  quốc tế, được AFP trích dẫn ước tính rằng điều hòa nhiệt độ đã cứu hơn 190 000 sinh mạng trên thế giới từ 2019 đến 2021.

Tập đoàn năng lượng Pháp, Ngân hàng Postale và chính phủ Pháp hôm thứ Sáu, theo AFP, đã công bố giải ngân hơn 130 triệu euro tiền tài trợ khẩn cấp, phân bổ cho các hệ thống làm mát và việc cải tạo tại các trường học, những nơi chịu ảnh hưởng đặc biệt nặng nề bởi các đợt nắng nóng.

Theo Atlantico, chi phí ước tính để lắp đặt điều hòa cho tất cả các trường công, bệnh viện và viện dưỡng lão tại Pháp có thể từ 3,5 đến 10 tỷ euro.

Chi Phương

(Nguồn : rfi.fr/vi)