Alfred de Vigny, tên đầy đủ: Alfred Victor, Bá tước de Vigny, là nhà thơ, nhà văn, nhà viết kịch nổi tiếng người Pháp, đồng thời là một trong những gương mặt tiên phong và triết lý nhất của chủ nghĩa Lãng mạn trong văn học Pháp.
Ông sinh năm 1797 tại Loches trong một gia đình quý tộc có truyền thống võ bị. Năm 1814–1815, ông gia nhập quân đội Pháp (làm thiếu úy trong đội cận vệ hoàng gia), nhưng sau đó cảm thấy chán nản cuộc sống quân ngũ và chính thức từ ngũ năm 1827 để theo đuổi văn chương. Ngoài thơ, ông cũng sáng tác tiểu thuyết, kịch và dịch các tác phẩm của Shakespeare.
Poèmes antiques et modernes và tập thơ triết lý nổi tiếng xuất bản sau khi mất Les Destinées (1864) (trong đó có bài thơ nổi tiếng “La Mort du loup” – Cái chết của con sói).

BỐI CẢNH CÂU CHUYỆN
Pius VII (1742-1823) lên ngôi giáo hoàng vào thời điểm quyền lực thế tục của Giáo hội bị hạn chế nghiêm trọng bởi các thế lực của Cách mạng Pháp (người tiền nhiệm của ông đã chết trong tù khi bị người Pháp giam giữ). Ông hy vọng rằng sự hiện diện của mình tại lễ đăng quang của Napoléon sẽ dẫn đến sự hòa giải giữa Rome và Paris. Nhưng ông đã nhầm. Joséphine (1763–1814): Vợ đầu tiên của Napoléon và là hoàng hậu đầu tiên của Pháp. Bà và Napoléon kết hôn theo nghi lễ dân sự năm 1796, nhưng họ làm lễ cưới theo nghi thức tôn giáo đầy đủ một ngày trước lễ đăng quang.
Ý tưởng về Đế quốc Pháp ra đời năm 1804, một phần là để giải quyết những mối đe dọa thường xuyên đến tính mạng của Napoléon Bonaparte, khi đó là Đệ nhất Tổng tài. Đầu năm đó, một âm mưu ám sát do Anh tài trợ đã bị phát hiện, và Bonaparte quyết định phản ứng mạnh mẽ để ngăn chặn các đối thủ của mình khỏi bất kỳ âm mưu nào tương tự. Ông nhanh chóng chấp nhận đề xuất chuyển đổi chế độ Tổng tài trọn đời thành một đế chế cha truyền con nối, bởi vì sẽ có người thừa kế, điều này sẽ loại bỏ mọi hy vọng lật đổ chế độ bằng ám sát. Ngày 18 tháng 5 năm 1804, đế chế được tuyên bố thành lập, và Bonaparte được nâng từ Đệ nhất Tổng tài lên Hoàng đế, với tít hiệu Napoléon I. Tuy nhiên, tuyên bố thế tục này vẫn chưa đủ đối với Napoléon, và ông bắt đầu lên kế hoạch cho một nghi lễ tôn giáo để thánh hóa sự cai trị của mình.
Lễ đăng quang diễn ra vào ngày 2 tháng 12 năm 1804, tại Nhà thờ Đức Bà Notre-Dame ở trung tâm Paris. Việc lựa chọn địa điểm này là sự phá vỡ đầu tiên trong số nhiều sự phá vỡ truyền thống đăng quang của các vị vua Pháp. Hầu hết các vị vua Pháp đều được đăng quang tại Nhà thờ Reims, phía đông bắc Paris, nhưng vì nhà thờ này có liên hệ mật thiết với chế độ cũ, nên nó đã bị loại bỏ. Thật vậy, trong số nhiều điều không phù hợp mà Napoléon phải vượt qua là thách thức sử dụng buổi lễ để hợp pháp hóa triều đại của mình mà không gợi nhớ đến chế độ quân chủ đã bị lật đổ trong cuộc cách mạng Pháp. Mọi khía cạnh của buổi lễ đều được cân nhắc kỹ lưỡng từ trước.
Napoléon, cùng với Joséphine, bước vào nhà thờ đội vòng nguyệt quế, khoác áo choàng nhung tím lót lông chồn, đeo vòng cổ của Huân chương Bắc đẩu bội tinh, tay cầm quyền trượng vàng, biểu tượng bàn tay công lý, và thanh kiếm cán vàng nạm kim cương. Sau khi cầu nguyện ngắn gọn, Napoléon trao bảo vật cho các cố vấn và tuyên thệ trung thành với Giáo hoàng Pius VII. Napoléon đã thuyết phục Giáo hoàng từ Vatican đến Paris để chủ trì lễ đăng quang, một hành động không chỉ vượt trội so với các lễ đăng quang của các vị vua Pháp, vốn thường được một tổng giám mục làm lễ đăng quang, mà còn gợi nhớ đến Charlemagne, người được Giáo hoàng làm lễ đăng quang tại Rome năm 800 và do đó thành lập Đế quốc La Mã Thần thánh. Sau đó, cặp đôi hoàng gia nhận phép xức dầu thánh, hay lời chúc phúc thánh, trên trán và trên cả hai tay. Bảo vật được ban phước và sau đó được trao cho hoàng đế và hoàng hậu, cả hai cùng quỳ xuống cạnh nhau. Napoléon bước lên bậc thang dẫn đến bàn thờ, và khi Giáo hoàng giơ cao vương miện, Napoléon đã nổi tiếng với hành động giật lấy nó từ tay Giáo hoàng và đội lên đầu mình. Sau đó, ông cầm lấy vương miện hoàng gia, quay sang vợ mình, người đang quỳ dưới chân ông, và đặt nó lên đầu bà. Mặc dù hành động tự đội vương miện của Napoléon có vẻ táo bạo, nhưng một số vị vua chúa trong lịch sử đã từng tự đội vương miện cho mình. Khía cạnh bất thường nhất của phần nghi lễ này là việc đăng quang của Joséphine. Các nữ hoàng Pháp hiếm khi được đăng quang – Marie de Médicis là người cuối cùng được đăng quang, vào năm 1610 – và chưa từng có ai được đăng quang cùng với chồng mình. (Theo Britannica)
Chúng tôi đã có mặt tại Fontainebleau. Đức Giáo Hoàng cũng vừa đến. Hoàng đế đợi ngài với vẻ hết sức bồn chồn vì trông mong được Đức Thánh Cha đội vương miện cho.
Napoleon đích thân đón ngài rồi cả hai cùng một lượt, lập tức bước lên xe ngựa – vào hai hướng đối nghịch, rõ ràng là bỏ qua hết mọi lễ nghi xã giao, nhưng đây chỉ là bề ngoài thôi vì sự chuyển động đó đã được tính toán kỹ lưỡng từ trước. Mọi việc được sắp xếp sao cho không bên nào có vẻ nhường quyền hoặc đòi hỏi quyền ưu tiên từ bên kia. Mưu mẹo đó mang đậm phong cách Ý. Họ lập tức chạy về hướng lâu đài, nơi đủ thứ tin đồn đang lưu truyền rân ran. Tôi tách khỏi những sĩ quan nơi căn phòng trước phòng của Hoàng Đế; và hoàn toàn một mình trong phòng của ông ấy.
Tôi đứng nhìn một chiếc bàn dài, một tác phẩm khảm kiểu La Mã, trên đó phủ đầy hàng đống thư từ, giấy má. Tôi thường thấy ông bước vào và nộp chồng tài liệu cho một hệ thống xét duyệt kỳ lạ. Ông ta không lấy những lá thư đó một cách tình cờ hay có chủ đích; nhưng khi con số nhiều đủ làm cho ông nổi đóa, ông dùng tay lùa chúng xuống khỏi bàn – quét qua trái rồi qua phải như một người đang phác cỏ, đến khi con số giảm xuống còn chừng sáu hoặc bảy lá thì mới mở ra đọc.
Hành vi khinh miệt đó đã khiến tôi vô cùng xúc động. Những lá thư than khóc và đau buồn bị vứt bừa bãi dưới chân như thể bởi một cơn gió cuồng nộ; quá nhiều lời nguyện cầu vô vọng của các quả phụ và cô nhi không có cơ hội nào khác ngoài việc được Tổng tài tha mạng. Những chiếc lá rên rỉ, ướt đẫm nước mắt của biết bao gia đình bị giẫm đạp dưới gót chân ông chẳng chút thương xót, như thể chúng là những xác chết trên chiến trường – tất cả những điều này dường như đại diện cho số phận của nước Pháp. Mặc dù cái bàn tay ra tay tàn nhẫn ấy rất mạnh mẽ, nhưng dường như sức mạnh thô bạo ấy chẳng hề đáng ngưỡng mộ, và thật sai trái khi để quá nhiều việc phụ thuộc vào ý muốn tùy tiện của một người như vậy.
Hơn nữa, nếu được quan tâm một chút, Napoléon đã có thêm rất nhiều chỗ dựa vững chắc hơn cho quyền lực và uy thế của mình. Tôi cảm thấy tim tôi dâng trào cơn giận chống lại người đàn ông ấy – nhưng yếu ớt như tim của một người nô lệ của ông ta. Tôi nghĩ đến những lá thư đã bị đối xử với sự khinh miệt tàn nhẫn như thế; những tiếng kêu thống thiết từ những phong thư; Và sau khi đọc một số đơn thỉnh cầu, tôi tự mình đứng ra phân xử giữa người đàn ông đó và những người đã hy sinh rất nhiều vì ông ta, những người mà ông ta sắp xiết chặt ách nô lệ hơn nữa vào chính ngày hôm đó. Tôi đang cầm một trong những giấy tờ của Napoléon trên tay thì nghe tiếng trống báo hiệu ông đang đến. Giờ thì bạn đã biết rằng, cũng giống như người ta luôn nhìn thấy ánh chớp từ khẩu pháo trước khi nghe thấy tiếng nổ, người ta luôn nhìn thấy ông ta khi nghe thấy tiếng ông đang đến gần; ông rất năng động và dường như có rất ít thời gian. Khi ông cưỡi ngựa vào sân cung điện, những người hầu cận của ông hiếm khi mà theo kịp. Người lính canh hầu như chưa kịp chào thì Hoàng đế đã xuống ngựa rồi đi vội lên bậc cấp.
Lần này ông để Giáo hoàng ở lại trong xe ngựa để có thể vào cung điện một mình, rồi phi ngựa đi trước. Tôi nghe thấy tiếng thúc ngựa của ông cùng lúc với tiếng trống. Tôi chỉ có vừa đủ thời gian để ẩn mình trong một hốc phòng, nơi có một chiếc giường cao kiểu cũ không ai dùng đến, và may thay được che khuất bởi rèm cửa.
Hoàng đế trong tâm trạng hết sức khích động, đi tới đi lui trong phòng như thể đang chờ ai với vẻ rất bồn chồn. Băng qua băng lại căn phòng nhiều lượt xong, ông đi đến bên cửa sổ và bắt đầu gõ lên khung cửa. Một chiếc xe ngựa chạy vào trong sân. Ông ngừng đập vào hình xăm trên kính, và giậm chân xuống đất như thể cảnh tượng ông nhìn thấy trong sân chẳng hề vừa ý chút nào. Rồi ông lao nhanh băng qua căn phòng để mở cửa cho Giáo hoàng.
Giáo hoàng Pius VII bước vào một mình mà không có người hầu đi theo. Bonaparte vội vã khép cửa lại bằng sự chăm sóc của một cai ngục. Tôi sẽ thú nhận rằng mình đã vô cùng sợ hãi khi bỗng nhiên trở thành người thứ ba trong cuộc họp riêng tư này. Tuy vậy, tôi vẫn giữ bất động, chăm chú lắng nghe từng lời từng chữ.
Giáo hoàng dáng người cao: khuôn mặt dài, vàng, và có nhiều nét khắc khổ, nhưng mang trong mình dấu ấn của một tâm hồn tốt lành và một tinh thần cao cả vô biên. Ngài có đôi mắt đẹp, to, đen, và nụ cười trên môi càng tôn lên vẻ tươi tắn và rạng rỡ của khuôn mặt. Một nụ cười mà trong đó không ai nhận ra chút nào sự xảo quyệt của thế gian, nhưng tràn đầy lòng lành của người Kitô hữu. Trên đầu ngài đội chiếc mũ chỏm, từ bên dưới thò ra những lọn tóc bạc điểm xuyết. Chiếc áo choàng nhung đỏ buông lỏng trên đôi vai còm, và chiếc áo dài kéo lê dưới chân. Ngài bước vào chậm rãi bằng bước chân điềm đạm và thận trọng của một người tuổi cao. Ngài ngồi phịch xuống một trong những chiếc ghế bành lớn kiểu La Mã, được mạ vàng và trang trí bằng hình chim đại bàng, mắt nhìn xuống, chờ nghe người Ý kia nói gì.
Một cảnh tượng thật ấn tượng! Tôi vẫn còn nhớ rõ. Điều tôi chú ý không phải là tài năng thiên bẩm của Napoléon, mà là tính cách của ông ta. Bonaparte khi đó không giống như sau này mà bạn biết; ông ta chưa trở nên thô kệch. Ông ta chưa có khuôn mặt sưng phù, đôi chân bị bệnh gút, và cũng không béo phì đến mức lố bịch như sau này. Đáng tiếc là, trong nghệ thuật, ông hầu như luôn được thể hiện dưới dạng tranh biếm họa, bởi thế ông sẽ không được lưu giữ đến hậu thế đúng như con người thật của mình. Khi đó ông không hề vụng về, nhưng lại bồn chồn và dẻo dai, uyển chuyển và năng động, co giật trong một số cử chỉ, trong một số trường hợp ân cần. Ngực ông phẳng và hẹp, tóm lại, ông trông vẫn y như tôi đã thấy ở Malta.
Ông vẫn không ngưng đi đi lại trong phòng sau khi Giáo Hoàng Pius VII bước vào. Ông đi vòng quanh ghế ngồi của ngài như một người thợ săn thận trọng; rồi đột nhiên dừng lại ngay trước mặt ngài, ông trở lại với câu chuyện đã bắt đầu ở trong xe ngựa, điều mà ông ta rõ ràng rất muốn tiếp tục.
“Tôi nhắc lại lần nữa, thưa Thánh Cha, tôi không phải là người theo chủ nghĩa tự do tư tưởng, và tôi không đồng ý với những người cứ mãi lý luận về các vấn đề tôn giáo. Tôi cam đoan với ngài rằng mặc dù những người cộng hòa cũ của tôi phản đối, tôi vẫn sẽ đi lễ.”
Những lời sau cuối ông nói ra một cách thô lỗ, như thể ném thẳng vào mặt Giáo Hoàng – một lời tâng bốc không che đậy. Rồi ông chợt ngưng nói để xem xét kỹ nét mặt của ngài để nắm bắt kết quả, và dường như đang mong đợi kết quả sẽ rất tốt.
Người đàn ông lớn tuổi đưa mắt nhìn xuống, tay đặt lên đầu những con chim ưng tạo thành tay vịn của chiếc ghế. Ngài dường như cố tình giữ tư thế của một bức tượng La Mã, như thể muốn thể hiện điều: “Ta đành chấp nhận nghe tất cả những lời lẽ tục tĩu mà anh ta có thể chọn nói với ta!”
Bonaparte đi một vòng quanh căn phòng, quanh chiếc ghế nằm ngay chính giữa, rõ ràng để thấy rằng ông ta không hài lòng hoặc với chính mình hay với đối thủ của mình, và vì điều đó mà ông đâm ra tự trách mình vì đã khởi đầu câu chuyện một cách quá vội vàng. Bởi thế ông ta bắt đầu trò chuyện thân mật hơn trong khi vẫn bước quanh căn phòng, suốt thời gian đó, ông chăm chú quan sát hình phản chiếu khuôn mặt của Giáo hoàng trong gương, đồng thời cũng để ý kỹ nét nghiêng của ngài khi đi lướt qua; nhưng không dám mạo hiểm nhìn thẳng trước mặt vì sợ có vẻ quá lo âu về hiệu ứng từ những lời ông thốt ra.
“Thưa Thánh Cha, có một điều khiến tôi rất đau lòng,” Bonaparte nói, “và điều đó có nghĩa là ngài chấp thuận lễ đăng quang giống như trước đây ngài đã chấp thuận cho Concordat – như thể ngài bị ép buộc chứ không phải là từ ý chí tự do của mình. Ngài ngồi đó trước mặt tôi với vẻ như một vị tử đạo, phó mặc cho ý trời và chịu khổ vì lương tâm của mình. Nhưng sự thật không phải vậy. Ngài không phải là tù nhân. Ngài tự do như không khí.”
Pius VII mỉm cười và nhìn thẳng vào mặt kẻ đối thoại. Ngài nhận ra rằng bản chất chuyên chế mà ngài phải đối phó không hài lòng với sự tuân phục trừ khi người ta tỏ ra sẵn lòng, thậm chí háo hức, tuân theo.
“Đúng vậy,” Bonaparte tiếp, “ngài hoàn toàn tự do. Ngài có thể về Rome nếu ngài muốn. Đường xá rộng mở, không ai chận ngài cả.”
Không thốt một lời, Giáo Hoàng thở dài, tay giơ lên và mắt ngước nhìn về phía thiên đàng, rồi chậm thật chậm, đôi mắt ngài từ từ hạ thấp xuống, rồi chăm chú nhìn vào cây thánh giá nằm trên lòng.
Bonaparte tiếp tục đi vòng quanh căn phòng và nói chuyện với tù nhân của mình, giọng trở nên ngọt ngào và nài nỉ hơn.
“Nếu không vì lòng kính trọng tôi dành cho ngài, tôi sẽ có khuynh hướng nói rằng ngài hơi vô ơn. Dường như ngài hoàn toàn phớt lờ những dịch vụ mà nước Pháp đã cung cấp cho ngài. Theo như tôi có thể đánh giá, Hội Đồng Venice nơi bầu ngài lên chức giáo hoàng, đã phần nào bị ảnh hưởng bởi chiến dịch của tôi ở Ý. Theo như lời tôi đã nói với ngài. Lúc đó tôi rất buồn vì nước Áo đã đối xử tệ bạc với ngài. Tôi tin rằng ngài đã bị buộc phải trở lại Rome bằng tàu biển vì sợ đi xuyên qua lãnh thổ Áo.”
Napoléon dừng lại chờ câu trả lời của người khách thầm lặng; Piux VII chỉ khẻ nghiêng đầu, và vẫn chìm đắm trong một trạng thái trầm tư u uất, dường như điều đó giúp ngăn cản ngài nghe thấy tiếng của ông ta.
Thế rồi Bonaparte đẩy một chiếc ghế lại gần Giáo Hoàng. Tôi phải một phen kinh khiếp vì trong khi tìm chiếc ghế ông ta đã tiến lại rất gần chỗ tôi trốn, thậm chí ông ta còn vén tấm màn che giấu tôi.
“Chính vì là một người Công giáo nên tôi mới cảm thấy đau lòng về những phiền toái của ngài. Tôi không có thì giờ để học về thần học, đúng vậy, nhưng tôi vẫn giữ vững niềm tin với Giáo hội. Thưa Cha, Giáo hội có một sức sống tuyệt vời, mặc dù Voltaire đã gây cho Cha một vài tổn hại nhỏ, chắc chắn rồi. Giờ đây, nếu Cha sẵn lòng, chúng ta có thể cùng nhau làm được rất nhiều việc trong tương lai.”
Bonaparte giả vờ tỏ ra ngây thơ, âu yếm và nài nỉ.
“Đúng vậy, tôi đã từng cố tìm hiểu động cơ của ngài, nhưng tôi hoàn toàn không hiểu ngài có lý do gì để phản đối việc chọn Paris làm nơi cư trú của mình, vì vậy tôi không thể hiểu nổi. Tôi dành riêng Điện Tuileries cho ngài nếu ngài muốn. Phòng của ngài đã được dọn sẵn. Tôi hiếm khi từng đặt chân đến đó. Ngài không thấy vậy sao thưa Cha, đây là kinh đô của thế giới. Tôi sẽ thực hiện bất cứ điều gì ngài muốn; và sau tất cả, tôi không tệ bạc như từng bị người ta tô vẽ. Nếu ngài để yên chuyện chiến tranh và chánh trị cho tôi thì các vấn đề của Giáo hội ngài muốn làm gì tùy thích. Đúng vậy, tôi sẽ là người lính của ngài. Đó chẳng phải là một sự sắp xếp tuyệt vời sao? Chúng ta có thể tổ chức các hội nghị như Constantine và Charlemagne – Tôi sẽ mở và hòa tan chúng; và rồi tôi sẽ đặt những chìa khóa của thế giới vào tay ngài, vì, như Thượng Đế từng phán: ‘Ta đến với một thanh kiếm’, và tôi sẽ giữ thanh kiếm ấy, tôi sẽ chỉ mang lại cho ngài ban phép sau mỗi thành công mới của quân đội chúng tôi.”
Giáo hoàng mãi đến lúc ấy vẫn bất động như một pho tượng Ai Cập, từ từ ngẩng đầu lên, buồn bã mỉm cười, mắt ngước lên thiên giới, và nói, sau một tiếng thở dài khe khẻ, như thể ngài đang tâm sự suy nghĩ đó với thiên thần hộ mệnh vô hình của mình:
“Diễn viên hài!”
Napoléon vọt khỏi ghế như một con hỗ bị thương. Ông ta đang trong cơn nóng giận. Thoạt đầu ông giậm chân liên tục mà không nói một lời, miệng cắn môi đến chảy máu. Ông không còn vờn quanh con mồi một cách thận trọng nữa, mà bước từ góc này phòng đến góc nọ với những bước chân vững chắc và vang dội tiếng những chiếc cựa gà. Căn phòng rung rinh; như cây cối run rẩy trước cơn bão đang đến gần; tôi nghĩ rằng điều gì đó ghê gớm chắc chắn sắp sửa xảy ra; tóc tôi bắt đầu dựng đứng, và tôi đưa tay lên đầu một cách vô tình. Tôi nhìn sang phía Giáo hoàng. Ngài không nhúc nhích ngoại trừ lấy tay bóp mạnh vào đầu mấy con chim ưng.
Cơn bão ập đến dữ dội.
“Diễn viên hài! Cái gì cơ? Tôi mà là diễn viên hài à? Đúng thế, tôi sẽ diễn một vài màn hài cho ngài xem mà nó sẽ làm cho ngài khóc như đàn bà và trẻ con. Diễn viên hài, đúng rồi! Ngài đã nhầm nếu nghĩ rằng ngài có thể xúc phạm tôi mà không bị trừng phạt. Sân khấu của tôi là thế gian; Vai trò tôi đảm nhiệm là vai trò kép, vừa là người chủ vừa là diễn viên; tôi sử dụng tất cả như những diễn viên hài, giáo hoàng, vua chúa, thần dân, và sợi dây điều khiển tất cả những con rối của tôi – chính là nỗi sợ hãi. Ngài Chiaramonti à, ngài cần phải là một người đàn ông to lớn hơn nhiều so với hiện tại mới dám vỗ tay hay la ó phản đối tôi. Ngài có biết rằng nếu đó là ý muốn của tôi, ngài sẽ chỉ là một linh mục bình thường không? Còn ngài và chiếc vương miện của ngài thì sao? Nước Pháp sẽ chế giễu ngài nếu tôi không chào đón ngài một cách nghiêm túc.
“Chỉ mới cách đây bốn năm, không ai dám mở miệng nhắc đến đấng Christ. Tôi muốn biết nếu tình trạng đó tiếp diễn, ai sẽ còn quan tâm đến Giáo hoàng? Các quý ông có vẻ hơi vội vàng khi muốn chiếm chỗ trong nhóm chúng tôi. Và giờ đây ngài không hài lòng vì tôi không phải là kẻ ngốc đến mức ký vào bản hiệp ước từ bỏ những tự do của nước Pháp như Louis XIV đã làm. Nhưng tốt hơn là ngài đừng nên ca cho tôi cùng những âm điệu như thế. Chính tôi là kẻ đang giữ ngài giữa ngón cái và ngón trỏ; chính tôi là kẻ có thể mang ngài từ bắc xuống nam rồi quành lại lên bắc như quá nhiều những con rối; chính tôi là kẻ mang đến cho ngài sự ổn định vì ngài đại diện cho một ý tưởng cũ mà tôi muốn hồi sinh. Ngài không đủ thông minh để nhận ra điều đó, và lại còn giả vờ như không biết gì về sự thật. Bây giờ tôi nói với ngài một cách chân thật. Hãy lo việc của ngài, đừng xen vào những việc ngài chưa hiểu và những việc hoàn toàn không liên quan đến ngài. Tuồng như ngài nghĩ rằng ngài là cần thiết, ngài đặt mình lên cao như thể ngài có trọng lượng, và ngài mặc đồ phụ nữ. Nhưng tôi sẽ cho ngài hay rằng đừng làm phiền tôi với tất cả những điều đó; và nếu ngài không sớm thay đổi các chiến thuật của mình; tôi sẽ đối xử với áo choàng của ngài giống như Charles XII đã đối xử với áo choàng của Đại tể tướng – tôi sẽ xé chúng bằng chiếc cựa của mình.
Rồi ông ta ngưng lại. Tôi gần như không dám thở. Không nghe rõ tiếng, tôi hơi nhích đầu lại gần hơn đê nhìn xem người đàn ông già đã chết vì quá sợ hãi chưa. Vẫn thái độ hoàn toàn bình tĩnh, vẫn vẻ mặt điềm đạm ấy. Lần thứ hai ngài ngước mắt nhìn lên phía thượng giới, thở dài một lần nữa, và mỉm cười cay đắng trong khi miệng lẩm bẩm:
“Diễn viên bi kịch!”
Bonaparte đang ở đầu kia của căn phòng, người tựa vào cái bệ lò sưởi cao bằng mình. Như mũi tên vừa bắn ra khỏi cung, ông ta lao thẳng về phía lão già. Tôi nghĩ chắc ông ta sắp giết ông lão ngay trên ghế ngồi. Ông ta chộp lấy một chiếc bình Sèvres có vẽ hình kinh đô, ném nó lên lò sưởi và giẫm nát dưới gót chân. Sau đó thì im lặng một cách đáng sợ.
Tôi thở phào nhẹ nhõm vì cảm thấy lý trí đã thắng thế cơn nóng giận của ông ta. Ông ta trở nên u buồn, và sau cùng khi ông ta nói bằng một giọng trầm trầm, chứng tỏ cho thấy rằng trong hai từ Giáo hoàng thốt ra, ông ta đã nhận ra được chân dung thật của mình.
“Cuộc sống khốn nạn thật!” ông ta nói, rồi rơi vào trạng thái mơ mộng, không nói nữa mà chỉ đưa tay xé vành nón. Khi giọng nói của ông ta được nghe thấy lần nữa, ông ta đang tự nói chuyện với chính mình:
“Đúng thế. Diễn viên bi kịch hay hài, tôi đều luôn có dự phần vào – tất cả chỉ là y phục và diễn xuất. Việc mặc tất cả những thứ đó thật là nhục nhã, thật là hạ thấp bản thân! Diễn xuất! diễn xuất! luôn luôn diễn xuất! Trong một trường hợp nhìn chính diện, trường hợp khác nhìn nghiêng – nhưng luôn nhắm mục đích tạo hiệu ứng. Luôn cố gắng tỏ ra là người mà người khác tôn thờ, để tôi có thể lừa dối những kẻ ngu, giữ cho họ sống giữa hy vọng và sợ hãi. Làm cho họ choáng ngợp bởi những bản tin, bởi uy tín. Nắm vững tất cả nhưng không biết phải làm gì với họ. Nói cho cùng, đơn giản đó mới là sự thật.
“Tự làm khổ bản thân mình suốt quãng thời gian đó! Thật sự là quá sức chịu đựng. Bởi vì,” ông ta nói tiếp, vừa ngồi xuống chiếc ghế bành, và bắt chéo chân. “Nó lảm tôi chán muốn chết, cả vở kịch này nữa. Ngay khi tôi vừa ngồi xuống tôi không biết phải làm gì với chính mình. Tôi thậm chí không thể đi săn ba ngày liên tiếp ở Fountainebleau mà không cảm thấy mệt mỏi. Tôi phải luôn luôn vận động và thúc đẩy người khác vận động. Tôi xin nói khá thẳng thắn. Tôi có những kế hoạch trong đời mà để thực hiện được cần đến sinh mạng của 40 vị hoàng đế, và tôi lại lập ra những kế hoạch mới mỗi sáng và mỗi tối. Óc tưởng tượng của tôi luôn nghỉ đến qui vive (tiếng Pháp, có nghĩa “ai sống” tp); nhưng trước khi tôi vừa thực hiện hai trong số đó tôi sẽ mệt nhoài cả thể xác lẫn tinh thần; vì ngọn đèn đời đáng thương của chúng ta không cháy đủ lâu. Và tôi phải thú nhận rằng nếu tôi có thể thực hiện được những điều đó, tôi sẽ không thấy thế giới tốt hơn bây giờ chút nào; nhưng dù sao nó cũng sẽ tốt hơn, vì nó sẽ thống nhất. Tôi không phải là một nhà triết gia. Tôi không hiểu rất nhiều học thuyết. Cuộc đời ngắn ngủi quá không thể dừng được. Ngay khi vừa có một ý tưởng tôi liền đem thực hiện ngay. Những kẻ khác thì tìm cớ để khen ngợi tôi nếu tôi thành công và để chỉ trích nếu tôi thất bại. Những dị biệt về quan điểm rất phổ biến – chúng xuất hiện nhiều ở Pháp nhưng tôi sẽ kìm nén chúng chừng nào tôi còn sống – còn sau đó thì… không thành vấn đề. Thành công là công việc của tôi, và tôi quyết tâm phải làm cho được điều đó. Mỗi ngày tôi tạo một Iliad bằng hành động – mỗi ngày.”
Nói đến đó ông ta vụt đứng dậy. Vào giây phút ấy ông ta thật sống động và tự nhiên, không quan tâm đến việc tạo dáng như ông ta đã làm ở St Helena sau này; ông không cố gắng trở nên hoàn hảo hay tạo dáng để gây ấn tượng – ông là chính mình, vượt ra ngoài bản thân mình. Ông ta quay gót về phía Giáo hoàng, người vẫn còn ngồi yên, và bước tới trước mặt ngài. Trong lúc khởi động, ông ta nói với giọng điệu pha chút mỉa mai, với tốc độ đáng kinh ngạc:
“Sự ra đời là tất cả. Những ai sinh ra trong nghèo khó và bị bỏ rơi thì luôn tuyệt vọng. Sự tuyệt vọng ấy biến thành hành động hay tự sát tùy thuộc vào tính chất mỗi người. Khi họ có đủ can đảm để thử làm điều gì đó như tôi đã làm, họ lại khơi dậy sự ganh tị. Nhưng biết làm sao được? Người ta phải sống. Người ta phải tìm vị trí của mình và tạo dấu ấn riêng. Tôi mang theo mọi thứ đằng trước như một quả đạn đại bác – tệ hại cho những ai vô tình cản đường tôi. Nhưng tôi còn biết làm gì khác? Mỗi người ăn theo khẩu vị của mình, còn tôi là kẻ ăn mấy cũng chưa thỏa mãn.
“Ngài có biết không, thưa Thánh Cha, thời ở Toulon tôi không có đủ khả năng để mua cho mình một cặp cầu vai, thay vào đó tôi có một bà mẹ và tôi không rõ bao nhiêu đứa em đeo trên vai. Hiện tại, tất cả họ đều đã ổn định cuộc sống. Josephine cưới tôi vì lòng thương hại, bất chấp lời phản đối của vị công chứng viên già của nàng, người cho rằng tôi chẳng sở hữu gì ngoài chiếc mũ và chiếc áo choàng, và giờ thì chúng ta sắp làm lễ đăng quang cho nàng. Dẫu sao thì lão già ấy chẳng sai khi nói về sở hữu của tôi lúc bấy giờ. Áo choàng hoàng gia! Vương miện! Tất cả chúng mang ý nghĩa gì? Của tôi sao? Trang phục! Trang phục của diễn viên! Tôi sẽ mang vào trong vòng một giờ và sau đó tôi sẽ cảm thấy quá đủ với chúng. Rồi tôi sẽ mặc vào trở lại bộ quân phục sĩ quan, và để ‘cưỡi ngựa’; suốt đời tôi là ngồi trên lưng ngựa. Tôi không thể nghỉ ngơi dù chỉ một ngày mà không cảm thấy có nguy cơ ngã khỏi ghế. Thật đáng ghen tị phải không? Hử!
“Tôi xin lập lại, thưa Thánh Cha; trên đời chỉ có hai loại người: những người đã có sẵn của và những người luôn tìm cách kiếm lợi. Những người thuộc loại thứ nhất thì an phận, còn loại thứ hai thì luôn bồn chồn, không ngừng tìm cách vươn lên. Tôi học được điều ấy từ hồi còn rất trẻ và vì một mục đích nào đó tôi sẽ đi một chặng đường dài. Chỉ có hai người đã từng đạt được bất cứ điều gì trước khi đến tuổi bốn mươi; đó là Cromwell và Jean-Jacques; nếu ta cho người này một trang trại, và người kia một ngàn hai trăm franc cùng người hầu của anh ta, thì họ cũng sẽ không ra lệnh, không rao giảng, cũng không viết.
“Có những người thợ làm việc trong các công trình, trong màu sắc, trong hình dạng, trong ngôn từ; tôi là một người thợ trong các trận chiến. Đó là công việc của tôi. Ở tuổi ba mươi lăm tôi đã thực hiện được mười tám kỳ tích, được gọi là ‘chiến thắng’. Tôi cần phải được trả công. Và ngai vàng dĩ nhiên không phải là một khoản thanh toán xa xỉ. Ngoài ra tôi sẽ vẫn luôn tiếp tục làm việc. Ngài sẽ thấy rằng tất cả các triều đại đều bắt nguồn từ triều đại của tôi, mặc dù tôi chỉ là một kẻ tầm thường. Tôi được bầu lên giống như ngài, thưa Thánh Cha, và được rút ra từ đám đông. Về điểm này, tất cả chúng ta đều có thể bắt tay nhau.”
Thế rồi, tiến đến gần Giáo hoàng, Napoléon chìa tay ra. Pius nắm lấy bàn tay được chìa ra cho mình, nhưng buồn bã lắc đầu, và tôi thấy đôi mắt đẹp của ngài phủ mờ vì lệ.
Bonaparte vội liếc nhìn những giọt nước mắt mà ông ta đã vắt kiệt từ vị Giáo hoàng già nua, và tôi thậm chí còn ngạc nhiên khi thấy khóe miệng ông ta khẽ nhếch lên, trông giống như một nụ cười đắc thắng. Vào khoảnh khắc đó, bản chất mạnh mẽ và hống hách của ông ta dường như đối với tôi kém đáng ngưỡng mộ hơn so với bản chất thánh thiện của đối thủ ông ta; tôi đỏ mặt vì tất cả sự ngưỡng mộ trước đây dành cho Napoléon; tôi cảm thấy một nỗi buồn len lỏi trong lòng khi nghĩ rằng chính sách vĩ đại nhất cũng trở nên nhỏ bé khi bị vấy bẩn bởi những mánh khóe của sự phù phiếm. Tôi thấy rằng Hoàng Đế đã đạt được mục đích trong cuộc phỏng vấn bằng cách không nhượng bộ điều gì và bằng cách khơi gợi được dấu hiệu yếu đuối từ Giáo Hoàng. Ông ta muốn nói lời cuối cùng, và không thốt thêm một lời nào, ông ta rời khỏi phòng đột ngột như lúc bước vào.
Tôi không thể nhìn thấy liệu ông ấy có chào Giáo hoàng hay không, nhưng tôi nghĩ là không.
(Dịch theo nguyên tác: Napoleon and Pope Pius VII của Alfred de Vigny, đăng trong FRENCH Short Stories do SENATE xuất bản năm 1995.) TP

Thảo luận
Không có bình luận