Với một bản chất dễ xúc động và dễ buồn khổ, Các nhà thơ thường tìm khuây trong thiên nhiên. Họ nhìn vũ trụ chung quanh như một nguồn an ủi.
Hình như mỗi lần tâm hồn bị rướm máu do thế nhân gây ra, nhà thơ quay về với thiên nhiên là người bạn gần gũi.
Trái với cuộc đời đầy xáo động và sóng gió, thiên nhiên lúc nào cũng hiện ra phẳng lặng và tĩnh mịch, hợp với tâm hồn thi nhân.
Đi vào thế giới của cỏ cây, mây, nước là đi vào một thế giới bình thản, vô tư lự, thế giới của sự yên tĩnh trường cửu.
Qua lăng kính của tâm hồn thi nhân, nếu thiên nhiên có chứa đựng một vẻ buồn ấy cũng nhẹ nhàng, êm ả không phải là vẻ buồn đưa đến chán chường tuyệt vọng.
Ngoài tác dụng an ủi, thiên nhiên còn là những nét đẹp phong phú tô điểm cho thi ca, là một duyên cớ thuận tiện nhất để nhà thơ dàn trải lên đó những tình ý thắm thiết.
Trước nhất, xin giới thiệu một bài thơ rất quen thuộc với độc giả, tả về cảnh sông nước.
TRƯỜNG GIANG
Sóng gợn trường giang buồn điệp điệp
Con thuyền xuôi mái nước song song
Thuyền về, nước lại sầu trăm ngả
Củi một cành khô lạc mấy dòng
Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu
Đàn tiêng làng xa vãn chợ chiều
Nắng xuống, trời lên sầu chót vót
Sông dài, trời rộng bến cô liêu
Bèo giạt về đâu hàng nối hàng?
Mênh mông không một chuyến đò ngang
Không cầu gợi chút niềm thân mật
Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng
Lớp lớp mây cao đùn núi bạc
Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa
Lòng quê rờn rợn vời con nước
Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà
HUY CẬN (Lửa thiêng)
Đã lâu, từ mười mấy năm, mỗi lần có dịp đứng bên một dòng sông là chúng tôi lại nhớ đến bài thơ bất hủ này.
Ở đây, thiên nhiên đã hiện ra với dòng sông êm mát lúc chiều xuống.
Với đề tài đơn giản mô tả một bến sông trong hoàng hôn Huy Cận quả đã xứng đáng đi vào văn học sử nước nhà.
Chúng tôi không dám làm công việc giảng văn buồn chán, nhưng xin mạn phép phân tích kỹ càng về 4 đoạn thơ trên để tìm cái đặc sắc của nó.
ĐOẠN THỨ 1 – Tác giả phác họa cảnh trường giang đang lặng lẽ trôi qua một bến vắng
Sóng gợn trường giang buồn điệp điệp
Con thuyền xuôi mái nước song song
Hai câu đầu với nhịp thơ chậm rãi cân đối gợi ngay ra cảnh dòng sông trôi thong thả, đều đều.
Thuyền về, nước lại sầu trăm ngả
Củi một cành khô lạc mấy dòng
Với hai câu này, chúng ta thấy ngay cách ngắt nhịp trong thơ bẩy chữ của Huy Cận luôn luôn thay đổi đọc lên không buồn chán.
Hai câu đầu bài cùng một nhịp ngắt, đến câu thứ ba “thuyền về, nước lại” nhịp ngắt biến chuyển làm câu thơ chậm hẳn lại, hình như con mắt tác giả đang trông cả dòng sông chẩy xuôi bỗng chạm phải hình ảnh một cành củi khô đang bập bềnh trôi về vô định.
Sóng gợn trường giang / buồn điệp điệp
4 / 3
Con thuyền xuôi mái / nước song song
4 / 3
Thuyền về,/ nước lại / sầu trăm ngả
2 /2/ 3
Đến câu thứ tư, âm điệu như một cung đàn đi từ thấp lên cao rồi lại hạ xuống từ từ, gieo vào thính quan người đọc một cảm giác êm ái.
Củi một cành khô lạc mấy dòng
Hình ảnh một cành củi khô ở đây thật khéo léo. Trên dòng sông mênh mông gợn sóng, cành củi lênh bênh gợi ý về sự trôi nổi và vô định.
ĐOẠN THỨ 2 – Tác giả ghi lại những âm thanh nghe được bên trường giang.
Tiếng gió đìu hiu thổi qua một cái cồn nhỏ, cây lá hiu hắt: tiếng xì xào của một phiên chợ vừa tan ở làng xa vọng lại trên mặt nước.
Đó là những âm thanh thưa vắng của một cái gì đang tàn tạ trong buổi chiều ở một nơi hoang tịch.
Đáng lưu ý nhất là nhận xét tinh tế của tác giả: ông đã nghe thấy trong cái cô liêu rộng lớn của cảnh trường giang, tiếng tan chợ về buổi chiều. Chi tiết này càng làm nổi bật cái yên tĩnh của buổi hoàng hôn.
Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu
Đàn tiêng làng xa vãn chợ chiều
Hơi thơ chìm dần vào cảnh tịch mịch nhưng đem ta vào thế giới của sự quạnh vắng.
Nắng xuống, trời lên sầu chót vót
Lại thêm một nhận xét tinh tế. Phải là người từng thơ thẩn xem cảnh chiều xuống mới viết được như vậy.
Trong thực tế, lúc hoàng hôn xuồng, khi bầu trời càng bớt ánh nắng thì ta trông như càng lên cao bởi lẽ ba, bốn giờ chiều trước đó, ánh nắng gay gắt đã làm chói mắt không cho thấy chiều cao của bầu trời.
Sông dài, trời rộng bến cô liêu
Tác giả đem đối chiếu một bên là cảnh sông dài, một bên là cảnh trời rộng, hai hình ảnh vừa bao la vừa bát ngát. Nhưng xen vào đó, để đối lại với không gian rộng lớn ấy, ông lại đặt một cái bến nhỏ. Trời càng rộng, sông càng dài thì bến nhỏ càng thêm đìu hiu, cô quạnh.
Tôi thiết tưởng đứng trước cảnh này, dù tâm hồn khô cứng đến đâu cũng cảm thấy thiên nhiên dễ mến.
Cả đoạn 2, cũng như đoạn đầu, cách ngắt nhịp rất đặc sắc. Thêm vào đó, âm thanh của từng câu từng chữ được sắp xếp kỹ lưỡng khiến đoạn thơ đọc lên thấy rõ sự truyền cảm.
ĐOẠN 3 và 4 – Tâm hồn tác giả trước cảnh Trường giang: nỗi buồn dìu dịu trong lòng kẻ lữ thứ trước nơi hoang tịch.
Bèo giạt về đâu hàng nối hàng
Vẫn một gợi ý sầu man mác.
Nhà thơ khi nhìn lũ bèo trôi, chợt nghĩ đến cái bập bềnh không bờ bến của kiếp người.
Mấy chữ hàng nối hàng, gợi ra hình ảnh dòng nước chảy mênh mông mà bèo hoang tiếp nối nhau trôi đi. Trong lúc đó, giữa hai bờ quạnh vắng:
Mênh mông không một chuyến đò ngang
Không cầu gợi chút niềm thân mật
Nhà thơ đứng bên này, nhìn qua bên kia Trường giang, dù ông có muốn qua thăm cây cỏ và xóm thôn bên đó, ông cũng không sao qua được, bởi lẽ không có một cây cầu hay một chuyến đò đưa ngang. Tự nhiên người đứng bên này bỗng thấy yêu và thích quang cảnh bờ bên kia, vì cả hai bên tuy chỉ cách một dòng sông mà không sang thăm được nhau. Giả thử có cây cầu để qua lại thì đã thường. Phải chăng niềm thân mật có được là do một chút chua xót, ngậm ngùi của cảnh sông nước mênh mông ngăn cách?
Trong buổi chiều tà, nắng đã phai, đứng bên này trông qua bên kia, chỉ thấy:
Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng
nghĩa là chỉ thấy bãi cát tiếp với bãi khoai hay bãi ngô. Hai màu vàng và xanh của thiên nhiên, trông từ xa thật êm đềm và tịch mịch bởi vì tỉnh tự lặng lẽ chỉ về thính quan đã được khéo léo dùng để chỉ mầu sắc thuộc thị quan.
Câu thơ này là một sự hòa hợp mầu sắc độc đáo khiến bức tranh Trường giang thêm quyến rũ. Chữ tiếp giữa bờ xanh và bãi vàng cho thấy cảnh vật bên kia sông không có gì, không có nhà cửa, không có sự sinh hoạt, không một bóng người mà chỉ có bãi cát rồi tiếp đến bãi ngô.
Rồi từ chân trời xa, mây kéo về quanh đỉnh núi. Trời thoi thóp dần, một cánh chim bâng quơ bay ngang trong buổi chiều tà, tất nhiên, lòng người lữ thứ dù không thấy khói huyền lên cũng nhớ về một ngọn đèn hay một ánh lửa bếp thân yêu.
Bài thơ được kết thúc gọn gàng vừa vặn.
Nhìn toàn diện bài thơ, phải nhìn nhận thi tài của Huy Cận quá vững chắc. Ý thơ phong phú và dồi dào, lời thơ nhịp nhàng êm ái.
Trường giang đã đạt được sự thành công trong thơ thất ngôn mới. Mặc dù được sáng tạo trong thời kỳ phong trào thơ mới còn phôi thai, nghệ thuật ở đây, ít nhiều vẫn còn giữ hơi hướng của nghệ thuật thơ cổ lồng trong những tình ý mới.
(Trích Những Hàng Châu Ngọc trong thi ca hiện đại của Huy Trâm, nxb Sáng, 1969
Thảo luận
Không có bình luận